Çocuklara

Baba, odun, balta ve yontulma deyimlerini üst üste bindirerek çocuklara değişme ve eğitim öğüdü veren altı dizelik nükteli kıta. Sert hitap, mizahi bir öğüt biçimidir; yontulması istenen kabalık, incelmesi istenmeyen ise emek gücüdür.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Ne odunmuş babanız: Olmadı bir baltaya sap!

   1Babanız ne odunmuş: Bir baltaya bile sap olamadı!

   Şiir çocuklara seslenirken ilk darbeyi babalarına indirir. “Odun” nitelemesi hemen ardından gelen “bir baltaya sap olmamak” deyimiyle harfî anlamına döner: odun bile kendisinden bir sap çıkaramamıştır. Ünlem işareti öğüdü bir azarla açar.

   Bütün dize yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Ona siz benzemeyin, sonra ateştir yolunuz.

   1Siz ona benzemeyin; yoksa yolunuz ateşe çıkar.

   Bu dize marangozluk imgesinden yakacak imgesine geçer: işlenmeyen odunun gideceği tek yer ateştir. “Sonra” sözcüğü tehdidi zamana yayar, “yolunuz” ise sonucu bir kaza gibi değil bir güzergâh gibi sunar. Öğüt burada olma üzerine değil, benzememe üzerine kurulur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Meşe halide yaşanmaz, o zamanlar geçti;

   1Meşe hâlinde yaşanmaz, o zamanlar geçti;

   Ağacın türü ilk kez adlandırılır: meşe, sertliğiyle işlenmeye direnen odun. Dize bunu bir kusur değil, geçmiş bir çağın hâli sayar; “o zamanlar geçti” yargısı kabalığı ahlaki bir suç olmaktan çıkarıp tarihsel bir gecikmeye çevirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Gelen incelmiş adam devri, hemen yontulunuz.

   1ince davranışlı insan devri geliyor, hemen kendinizi yontun.

   Yeni çağın adı konur: “incelmiş adam devri”. Emir “yontulunuz” biçiminde, yani edilgen çatıyla gelir — kişi kendini yontar ama biçimi devir dayatır. Gelmekte olan devirle emrin aynı dizede yan yana durması, öğüdü bir tercih değil uyum zorunluluğu gibi okutur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ama dikkatli olun: Bir kafanız yontulacak;

   1Ama dikkat edin: Yontulacak olan yalnız kafanızdır;

   “Ama” ile şiir kendi öğüdünü sınırlamaya başlar. Yontulacak yer tek bir organa indirilir: kafa, yani anlayış. Buradaki “bir” sıfatı hem teklik hem “yalnızca” anlamı taşır ve az önce genel verilmiş emri belirli bir hedefe daraltır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Sakın aldanmayın: İncelmeye gelmez kolunuz!

   1sakın yanılmayın, kolunuzun incelmesi gerekmez!

   Kapanış uyarısı sözcük oyununu açıkça bölüşür: incelmek bir yanda zarifleşmek, öbür yanda güçten düşmektir. Kol, kafanın karşısına çalışan beden olarak konur ve nezaketin emeği zayıflatmasına izin verilmez. Ünlem, öğüdü dengeleyen bir şart gibi kapanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle