Cümle İşler Malûm Ol Efendime

Gönül, beş dörtlükte konuşanı coşturan, aklı başına getiren, yere düşüren, derdi çoğaltan ve sonunda zalimle akıllı arasında hüküm kuran etkin özne olur.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Cümle işler malûm ol efendime

   Nice türlü türlü iş etti gönül

   Ne deliyim, ne sarhoşum, ne ayık

   Divane mecnunum cuş etti gönül

   1Bütün işler efendimce bilinir;

   2gönül türlü türlü işler yaptı.

   3Ne deliyim ne sarhoş ne de ayık;

   4gönül coştu, ben divane Mecnun oldum.

   Açılışta bütün işlerin efendiye malum olduğu söylenir; ardından bu işleri yapan özne olarak gönül belirir. Konuşan deli, sarhoş ya da ayık tanımlarının hiçbirine sığmaz ve kendisini divane Mecnun sayar. Coşkunluk böylece teşhisten çok aşk hâlinin kararsızlığıdır.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Viranım ezelde mâmur kûyidim

   Cümle bet eşlikte ben de çok idim

   Bir zamanlar akıl başta yok idim

   Aklımı başıma duş etti gönül

   1Şimdi viranım; ezelde bayındır bir mahalleydim.

   2Kötü eşliklerin içinde ben de çok bulundum.

   3Bir zamanlar aklım başımda değildi;

   4Gönül aklımı başıma getirdi.

   Konuşan şimdiki viranlığını ezeldeki bayındır mahalle hâliyle karşılaştırır; kötü eşliklerde bulunma ve aklın başta olmayışı bu yıkımın insanî yüzünü verir. Son dizedeki ‘duş etmek’ rast getirmek, ulaştırmak demektir: aklı dağıtan gönül, onu yine kendisi başa ulaştırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Hep melekler el kaldırmış duada

   Ciğerciğim kavurdular tavada

   Bir zamanlar gezer idik havada

   Yere türab edip düş etti gönül

   1Melekler duada ellerini kaldırmış;

   2ciğerimi tavada kavurdular.

   3Bir zamanlar havada geziyorduk;

   4Gönül bizi yere toprak edip düşürdü.

   Dua eden meleklerle tavada kavrulan ciğer aynı dörtlükte yücelik ve bedensel acıyı karşı karşıya getirir. Bir zamanlar havada gezen konuşanın toprağa düşürülmesi, gönlü yükselten değil yere indiren güç yapar; ‘düş etmek’ burada düşürmek demektir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Hakikat meyinden içenler kanar

   Doğrusun söylesem el beni kınar

   Âşık olanların yüzleri solar

   Derdim üç dört idi beş etti gönül

   1Hakikat şarabını içenler doyar;

   2doğruyu söylesem halk beni kınar.

   3Âşıkların yüzleri solar;

   4gönül üç dört derdimi beşe çıkardı.

   Hakikat şarabını içenlerin kanması ile doğru söz söyleyenin halkça kınanması, iç doyumla dış baskı arasında gerilim kurar. Âşıkların yüzü solar ve gönül derdi üç dörtten beşe çıkarır; sayı hesabı kesin bir öğreti değil, sıkıntının giderek çoğaldığını anlatan söyleyiştir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Derviş Mehemmed'im şimdi zamanda

   Mahlûk anın içinde kaldı gümanda

   Nice zalimler çekmiş kemende

   Âkilli cümleye baş etti gönül

   1Ben Derviş Mehemmed'im, bu zamanda

   2Yaratılmışlar onun içinde kuşkuda kaldı.

   3Gönül nice zalimi kemende çekmiş;

   4akıllı kişiyi herkese baş etmiştir.

   Mahlas Derviş Mehemmed'i zamana yerleştirirken yaratılmışların kuşkuda kaldığını söyler. Son iki dizede gönül, zalimleri kement altına alan ve akıllı kişiyi başa geçiren ahlaki kuvvettir; önceki dörtlüklerde konuşanı savuran güç, burada düzen kurucu bir özneye dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle