Derviş Mehmed

Derviş Mehmed kimdir?

Derviş Mehmed, 17. yüzyılda yaşamış bir Bektaşî ozanıdır. Hakkında bilinenler azdır: doğum ve ölüm tarihleri, doğduğu yer, bağlı olduğu ocak kayıtlı değildir. Geriye kalan, şiirlerinin kendisi ve onların altındaki mahlastır.

Nefesleri kendi yüzyılında derlenen cönklerde ve yazma mecmualarda dağınık hâlde bulunur. Yirminci yüzyılda hazırlanan Bektaşî antolojileri bu dağınık metinleri bir araya getirdi; bugün onu okumak, o derlemeleri okumak demektir.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Doğum ve ölüm tarihleri bilinmiyor. Kaynakların söyleyebildiği tek şey, elde bulunan belgelerin onu 17. yüzyıl Anadolu'suna yerleştirdiğidir. Bu yüzden bu arşivde yıl alanı bir tarih değil, bir yüzyıl olarak veriliyor.

Adı, şiirlerinin altındaki imzalardan biliniyor. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü onun dört ayrı biçim kullandığını kaydeder: Mehemmed, Kul Mehmed, Derviş Mehmed ve Muhammed. Bu arşivdeki altı nefeste imza sırasıyla “Mehemmed'im”, “Derviş Mehemmed'im”, “Sultan Mehemmed'im”, “Kul Mehemmed” ve “Derviş Mehemmed'in” biçimlerinde geçiyor.

Şiirleri yazılı olarak iki derlemeyle bugüne ulaştı. Turgut Koca, Bektaşî Şairleri ve Nefesleri'nde (1990) onun on bir nefesini bir araya getirdi; Vasfi Mahir Kocatürk'ün Tekke Şiiri Antolojisi'nde (1968) dört nefesi yer alır. Bu arşivdeki metinler, Koca'nın derlemesinden Türkçe Vikikaynak'a aktarılan sayfalara dayanıyor.

Aynı adı taşıyan başka bir tekke şairiyle karıştırılmamalıdır. 19. yüzyılda, Malatya'nın Arguvan ilçesine bağlı İsa köyünde yaşamış, 1828'de ölmüş ve Derviş Muhammed Kolu adlı âşık koluna adını vermiş bir Derviş Mehmed daha vardır. Bu sayfadaki şair, ondan yaklaşık iki yüzyıl önce yaşamış olanıdır.

Şiir anlayışı ve dili

Bu arşivdeki altı nefesin altısı da hece ölçüsünün on birlisiyle ve dörtlüklerle yazılmıştır. Biçim her defasında aynıdır: dört ya da beş bent, her bendin sonunda değişmeyen bir nakarat dizesi. Nakarat şiirin omurgasıdır — “Bizi dergâhından mahrum eyleme”, “Ver benim murâdım İmâm-ı Hüseyn”, “Deyen bilmez bilen demez ne seyran”.

Bu nakaratların çoğu bir istek cümlesidir. Derviş Mehmed'in nefesleri övgüden çok dilekçedir: konuşan kişi eşikte durur, ister ve tekrarlar. İsteğin muhatabı bentten bende değişir — Muhammed, Ali, Hacı Bektaş Veli, İmam Hüseyin, beklenen Mehdî — ama isteyenin duruşu değişmez.

Kavram dünyası Alevî-Bektaşî geleneğinin merkezinden gelir: on iki imamı sayan düvazdeh, Kerbelâ matemi, dört kapı öğretisi, Mehdî bekleyişi ve harf tasavvufu. Dili sadedir; buna karşılık âyet parçalarını Arapça hâliyle dizeye sokmaktan çekinmez — “Nasrunminallah” ve “Velakadkerremna” bir dizenin içinde ölçüye uyarak durur.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• NefesleriMüstakil bir divanı ya da basılı kitabı bilinmiyor; şiirleri kendi yüzyılının cönklerinde ve yazma mecmualarında dağınık kaldı. Turgut Koca'nın Bektaşî Şairleri ve Nefesleri'nde (1990) on bir nefesi bir araya getirildi ve bu arşivdeki metinler de o derlemeden Türkçe Vikikaynak'a aktarılan sayfalara dayanıyor; Vasfi Mahir Kocatürk'ün Tekke Şiiri Antolojisi'nde (1968) dört nefesi yer alır.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →

Edebiyat tarihindeki yeri

Sonraki geleneğe kendi adıyla bir iz bırakmadı: bağlı olduğu ocak, yetiştirdiği talip ya da adına kurulmuş bir âşık kolu kayıtlı değil. Yaşaması bütünüyle metinlerine kaldı — nefesleri cönklerde ve yazma mecmualarda elden ele geçti, yirminci yüzyılda Turgut Koca ile Vasfi Mahir Kocatürk'ün antolojileri sayesinde basılı hâle geldi. Adının 19. yüzyılda Malatya yöresinde yaşamış bir başka Derviş Mehmed'le karışması bugün de sürer; kaynaklar ikisini ayrı maddelerde tutar ve bu arşivdeki künye 17. yüzyıl ozanına aittir.