Çün bana yâr olmağı sen kılmadın cânâ murâd

Sevgili konuşana yâr olmayı istemediği için âşık muratsız kalır; bir kez lütuf görmez ve sevgili onu âleme karşı yabancı sayar. Gam gecesi uykuyu haram eder, feryat duyulmaz ve günler cefa içinde geçer. İlgisiz, cefa alışkanlıklı ve hercai sevgiliye feryadın etkisizliği söylenir; Ömer, güzeller şahını gerçeklik yoluna çağırıp kulların Rabbi’nin zulme razı olup olmadığını sorar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Çün bana yâr olmağı sen kılmadın cânâ murâd

   Ben hevâdâr olmadan kurtuldum oldum nâmurâd

   1Çünkü bana yâr olmayı murat etmedin sevgili;

   2Ben de sana gönül vermekten kurtulup muratsız oldum [sebep bağı açık].

   “Çün” sevgilinin yâr olmayı murat etmemesini sonraki sonucun sebebi yapar. “Hevâdâr olmadan kurtuldum oldum nâmurâd” dizimi kurtuluş ile muratsızlığı yan yana getirir; gönül vermekten çıkmak başarı değil isteksiz yenilgidir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Kılmadın bîçâreni bir kerre lûtfun ile şâd

   Halk-ı âlem cümleten yârın ben oldum sana yâd

   1Zavallıyı bir kez olsun lütfunla sevindirmedin;

   2Bütün âlem sevgilin oldu, ben sana yabancı oldum.

   Bir kerelik lütuf bile esirgenmiştir; “bîçâre”nin beklentisi süreklilik değil tek sevinç anıdır. Âlemin bütünü sevgiliye yâr olurken konuşanın “yâd” kalması kalabalık kabul ile kişisel dışlanmayı karşılaştırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Çeşmime uyhu harâm oldu şeb-i gamdır dünüm

   Âlemi tuttu figanım gûşuna ermez ünüm

   1Gözüme uyku haram oldu, dünüm gam gecesidir;

   2Feryadım âlemi tuttu, sesim kulağına erişmez.

   Uyku “harâm” olur ve önceki gün “şeb-i gam” diye geceye çevrilir; zaman düzeni acı içinde karışır. Feryat bütün âlemi kaplayacak kadar büyükken sevgilinin kulağına erişmemesi, sesin kozmik yayılımıyla kişisel sağırlık arasında çelişki kurar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Geçti devrinde yazıklar bu cefâlarla günüm

   Olmadı kendi murâdım üstüne bir lâhze şâd

   1Senin devrinde günüm yazık, bu cefalarla geçti;

   2Kendi muradım üzere bir an bile sevinçli olmadı.

   Sevgilinin “devr”i yönetim dönemi gibi düşünülür, ancak konuşanın günü bu iktidar altında cefayla geçer. Kendi muradı üzerine “bir lâhza” şad olamamak, mutluluk yoksunluğunu en küçük zaman birimine kadar indirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Tab’ı müstağnî cefâ pîşe dil-i şeydâyisin

   Yine derin kim sana noldu neden sevdâyisin

   1Yaradılışı ilgisiz, işi cefa, gönlü çılgınsın;

   2Yine derim ki sana ne oldu, neden sevdalısın?

   “Tab’ı müstağnî” ilgisiz ve kendine yeter yaradılışı, “cefâ pîşe” eziyeti meslek edinmeyi bildirir. Şeyda gönüllü sevgiliye “neden sevdâyisin” sorusu yönelir; aşk çılgınlığı yalnız âşığın değil muhatabın da açıklanmayan hâlidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Hey ne zâlim merhametsizsin dil-i hercâyisin

   Hîç te’sîr etmedi gitti sana feryâd ü dâd

   1Hey, ne zalim ve merhametsizsin; hercai gönüllüsün;

   2Feryat ve adalet çağrım sana hiç etki etmeden gitti.

   Zalimlik ile merhametsizlik doğrudan hitapla yüzüne söylenir; “dil-i hercâyi” gönlün kararsız dolaşmasını ekler. Feryat ve dâdın hiçbir tesir bırakmadan gitmesi, ilk şiirdeki adalet talebinin burada bütünüyle başarısız oluşudur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Tut ki hublar şâhısın feryâdım işitmez misin

   Terk edüp cevri hakîkat râhına gitmez misin

   1Güzeller şahı olduğunu kabul edelim; feryadımı duymaz mısın?

   2Cefayı bırakıp hakikat yoluna gitmez misin?

   Sevgilinin “hublar şâhı” oluşu tartışma için kabul edilen varsayımdır; bu makam ona feryadı duyma sorumluluğu yükler. Cevri terk edip “hakîkat râhı”na gitme çağrısı, aşk davranışını ahlaki ve manevi yol seçimine dönüştürür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Der ki bu Âşık Ömer Hak’tan hicâb etmez misin

   Yâ senin bu zulmüne râzî mıdır Rab-bül’ibâd

   1Bu Âşık Ömer der: Hak’tan utanmaz mısın?

   2Kulların Rabbi senin bu zulmüne razı mıdır?

   Mahlaslı kapanış insan sevgiliyi ilahî utanca çağırır: “Hak’tan hicâb” zulmü özel ilişkinin dışına taşır. “Rabbü’l-ibâd” bütün kulların Rabbi olarak son hüküm makamıdır; soru, sevgilinin eziyetini Allah’ın rızasıyla bağdaşmaz gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle