Çün Eriştim Ben Cânânın İzine

Sevgilinin izine varmakla açılan, otuz iki ile yirmi sekiz sayılarına ulaşan dokuz beyit. Yüzü bir yazı sayfası gibi okuyan Hurufî düşünce burada açıkça görünür; sonunda şiirin kendisi şifa veren bir nüshaya dönüşür.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Çün eriştim ben cânânın izine

   Yüzüm sürdüm ayağının tozuna

   1Sevgilinin izine erişince

   2yüzümü ayağının tozuna sürdüm

   Gazel sevgiliye değil, sevgilinin geçtiği yere varmakla başlar: iz ve toz. Âşık daha ilk beyitte en aşağı noktaya yerleşir; sonraki beyitlerde yükselecek olan iddia bu alçalmanın üstüne kurulacaktır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Can tutuldu zülfünün tuzağına

   Dil bend oldu kaşı ile gözüne

   1Can, zülfünün tuzağına tutuldu

   2gönül, kaşı ile gözüne bağlandı

   Zülfün tuzak, kaş ile gözün bağ olması bilinen mazmunlardır; buradaki fark faillerin ayrılmasıdır. Tutulan “can”, bağlanan “dil”dir — Farsça dil gönül demek. İki ayrı iç uzuv, iki ayrı biçimde ele geçirilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Gönül gözü sihrinden fehme vardı

   Sabrı gitti korku düştü özüne

   1Gönül, gözünün büyüsünden anlayışa vardı

   2sabrı gitti, içine korku düştü

   Bilmek burada kazanç değil kayıptır: gönül anlamaya varır varmaz sabır gider, yerine korku düşer. “Fehme varmak” akılla değil gönül gözüyle olur; şiirin bilgi anlayışı bu beyitte özetlenir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Âşıkı bin cân ile kurbân olur

   Âferin bu şîve ile nazına

   1Âşığı bin canla kurban olur

   2aferin bu edasına, bu nazına

   “Bin cân” mübalağası âşığın tek canını yetersiz sayar. Asıl dikkat çeken ikinci dizedeki “âferin”: şair sevgiliye alkış tutar. Kurban olmakla alkışlamak aynı beyitte durunca âşıklık bir yakınmadan çok bir onaya dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Hak Taâlâ ismini yâd eyledi,

   Otuz iki hattı yazmış yüzüne

   1Hak Teâlâ adını andı,

   2otuz iki hattı yüzüne yazmış

   Otuz iki, Hurufîliğin saydığı Fars alfabesinin harf sayısıdır; insan yüzündeki hatlar o harflerle okunur. Beyit bunu Hakk'ın kendi ismini anmasına bağlar: yüz, üzerine ilâhî ismin yazıldığı bir sayfadır. Divanın Hurufî katmanı en açık burada görünür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Yüzünde hem sözünde yirmi sekiz

   Ol sebebden zâhir oldu özüne

   1Yüzünde de sözünde de yirmi sekiz var

   2o sebeple özüne göründü

   Yirmi sekiz, Arap alfabesinin ve dolayısıyla Kur'an'ın harf sayısıdır; Hurufî metinlerde otuz ikiyle birlikte anılır. Şair sayıyı hem yüze hem söze dağıtır: biri görülen, öteki işitilen harftir. “Zâhir olmak” görünür hâle gelmek demek.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Rence devâ derdine şifâ bulur

   Kim ki bu nüshayı alub yazına

   1Hastalığına deva, derdine şifa bulur

   2kim bu nüshayı alıp yazarsa

   “Nüsha” iki şeyi birden karşılar: yazılmış metin ve şifa için yazılıp taşınan muska. Beyit şiirin kendisini muskaya çevirir — yazan iyileşir. Hurufî şiirde harfin şifa gücü, harfin anlam gücünden ayrı düşünülmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Zi saâdet zihi devlet mürüvvet

   Vâkıf ola o kim gire râzma

   1Ne mutluluk, ne büyük talih ve mürüvvet

   2sırra girip vâkıf olana

   “Zi” ve “zihî” Farsçada “ne güzel!” diye başlayan ünlemlerdir; beyit üst üste iki ünlemle açılır. Kafiye kaynakta “râzma” biçiminde dizili ve dize on hece, bir hece eksik; düzeltilmedi, anlam “râzına” okunuşuyla tamamlanıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Muhyeddin benliğim kayıdı benden

   Hayâlim düşeli şeksiz yüzüne

   1Muhyeddin, benliğimin bağı benden gitti

   2hayalim yüzüne düşeli, şüphesiz

   Mahlas beytinde yüklem düşmüştür: benlik kaydının benden ne olduğu söylenmez, okur tamamlar. Şiir başladığı yere ters yönde varır — ilk beyitte âşık sevgilinin izine erişiyordu, sonda sevgilinin hayali âşığın içine düşer ve benlik kalkar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle