Çün Hidâyet Eyledi Sübhânımız

Dünyayı durmayan bir rüzgâra, bedeni su üstüne çizilen nakşa benzeten dokuz beyit. Şiir bir hüküm kurar: herkes neye meylederse ona ulaşır, dolayısıyla tartışılacak şey ilâhî adalet değil kişinin kendi meylidir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Çün hidâyet eyledi Sübhânımız

   Râh-ı Hak’dır âşıka burhânımız

   1Sübhân olan Rabbimiz bize hidayet ettiğinden,

   2âşık için delilimiz Hak yoludur.

   Şiir bir sebep cümlesiyle açılıyor: yol, seçilmiş değil verilmiş sayılıyor. "Burhân" mantıkta kesin kanıt demek ve matla âşığın elindeki kanıtı bir düşünce değil bir yol yapıyor. Redif "-ânımız" dokuz beyit boyunca hükmü topluluk adına söyleyecek.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Mâsivâdan el çeken her ehl-i aşk

   Ayn-ı dilden gördüler erkânımız

   1Allah'tan gayrı olan her şeyden el çeken aşk ehli,

   2erkânımızı gönlün gözüyle gördüler.

   Görmenin organı değiştiriliyor: "ayn-ı dil" gönül gözü demek. El çekmekle görmek aynı cümlede sebep-sonuç gibi diziliyor — bakışın açılması için elin boşalması gerekiyor. "Erkân" ise yolun uygulanabilir düzeni; görülen şey soyut bir hakikat değil.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Dâr-ı dünyâ san riyâh-ı bî karâr

   Hiç ana meyl etmedi insânımız

   1Dünya evini durup dinlenmeyen rüzgârlar say;

   2insanımız ona hiç meyletmedi.

   Benzetme rüzgârın yönsüzlüğüne dayanıyor: "riyâh" rüzgârların çoğulu, "bî karâr" ise yerinde durmayan. Dünya bir yer değil bir kararsızlık olarak tanımlanınca ona meyletmemek sabit durmakla eşleşiyor. "Meyl" kelimesi yedinci beyitte hükme dönüşecek.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Sa’y edüb ol dembedem eyler dakîk

   Hâk ile yeksân eder hayvâmmız

   1O, her an çalışıp öğütür, un ufak eder;

   2hayvanî varlığımızı toprakla bir eder.

   "Dakîk" un demek ve fiil bir öğütme işi tarif ediyor; öğüten "ol" ise adsız bırakılmış. İkinci dize öğütülen şeyi söylüyor: insanın hayvanî yanı. Kaynak bu kelimeyi "hayvâmmız" diye bozuk diziyor, vezin "hayvânımız" istiyor; dizgi düzeltilmedi.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Serbeser bu cismimiz su üzre nakş

   Böyledir ol mansıb ü hem sânımız

   1Bu bedenimiz baştan başa su üstüne çizilmiş bir nakış;

   2makamımız da şanımız da böyledir.

   Fâniliğin ölçüsü süre değil, çizildiği yüzey: su üstündeki nakış çizilirken siliniyor. İkinci dize benzetmeyi bedenden makama taşıyor, yani ölümlülük ile itibarsızlık aynı cümlede toplanıyor. "Mansıb" resmî görev, "şân" ise ün demek.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Hem hayâl ü sâye anla çünbişin

   Böyledir hurûş u hem seyrânımız

   1Onun kımıldayışını da hayal ve gölge bil;

   2coşkumuz da gezintimiz de böyledir.

   Bir önceki beytin "böyledir" kalıbı tekrarlanıyor ve liste büyüyor: beden, makam, şan, şimdi de coşku ile gezinti. "Sâye" gölge demek; hareket, gölgenin hareketi kadar sahipsiz kalıyor. Kaynak "cünbiş" kelimesini "çünbişin" diye diziyor, imlâ korundu.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Her kişi bil meyline vâsıl olur

   Kimseye zulm eylemez Yezdân’ımız

   1Bil ki herkes meylettiği şeye ulaşır;

   2Yezdân'ımız kimseye zulmetmez.

   Şiirin ekseni bu beyit: varılan yer verilmiş değil, meyille seçilmiş sayılıyor. İkinci dize bunu bir adalet savunmasına çeviriyor — kimse hak etmediği yere düşmüyor. Üçüncü beyitte dünyaya meyletmeyenler böylece kendi sonuçlarının sahibi oluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Olmaya gönlünde gayrı zerrece

   Ger dilersen sen dahi sultânımız

   1Sultanımızı sen de dilersen,

   2gönlünde zerre kadar başkası olmasın.

   İki dize sırayla değil tersine okunuyor: şart ikinci dizede, sonuç birincide. Ölçü "zerrece" ile veriliyor, yani en küçük miktar bile fazla sayılıyor. "Gayrı" kelimesi ikinci beyitteki mâsivâ ile aynı işi görüyor, bu kez bir gönül şartı olarak.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Her kelâmı Sâdık’ın olmuş dürüst

   Fehm eder irfân olan insânımız

   1Sâdık'ın her sözü doğru çıkmış;

   2irfan sahibi olan insanımız bunu anlar.

   Mahlas beyti sözün doğruluğunu kendi üstüne alıyor ama hükmü okura devrediyor: doğruluğu anlayacak kişinin "irfân olan" olması gerekiyor. Şiirin sonu böylece bir sınava dönüşüyor — anlaşılmadığında kusur sözde değil, okurda aranıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle