Ey Hak’kın Tâlibi Gezme Âvâre

Tâlibi başıboşluktan alıp bir mürşide bağlanmaya çağıran gazel, ikinci yarısında mecazını değiştirir: şair kendini ulu bir şehirde dükkân açmış tüccar, sözünü de sarrafın değer biçeceği bir cevher sayar. Nasihat böylece alıcısını seçen bir arz sahnesine dönüşür.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Ey Hak’kın tâlibi gezme âvâre

   Gel boyun sun kulluk eyle bir ere

   1Ey Hakk'ın isteklisi, başıboş dolaşma;

   2gel, boyun eğ, bir ere kulluk et.

   Matla beyti tek bir olumsuz buyrukla üç olumlu buyruğu karşı karşıya getiriyor: “gezme” yasaklıyor, “gel, sun, eyle” yol gösteriyor. Tâlibin başıboşluğu ancak bir “er”e, yani mürşide bağlanmakla bitiyor; gazelin kalan dokuz beyti bu ilk şarttan türetilecek.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Ere yeten Hak’ka yeter yakin bil

   Erden olur yine derdine çâre .

   1Ere ulaşan Hakk'a ulaşır, bunu şüphesiz bil;

   2derdinin çaresi yine erden gelir.

   İki dizeyi “er” kelimesinin tekrarı çiviliyor: birincisinde yol, ikincisinde ilaç. “Yakin” sıradan bir kanaat değil şüphesiz biliş demektir, yani mürşide bağlanmak bir ihtimal olarak değil kesinlik olarak sunuluyor. Kaynakta bu dizenin sonunda dizgiden kalma boşluklu bir nokta duruyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Derdli isen iste bul tâbîbini

   Zîrâ tabib bîmâr eder bimâra

   1Dertliysen kendi hekimini iste, bul;

   2çünkü hekim, hastaya hastalık verir.

   Beklenen “hekim derdi alır” değil, tersi söyleniyor: aranan tabip derdi gidermez, artırır. Tasavvufta derd bizzat devâdır, kaçılacak değil istenecek şeydir. Dize kaynakta eksiltili dizilmiş ve “hastaya hastalığını bildirir” diye de okunabilir; metne dokunulmadı, kesin bir okuma dayatılmadı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Sana gerek olanı iste ara

   Kişi Mekke’yi bulur sora sora

   1Sana gereken neyse onu iste, ara;

   2kişi Mekke'yi sora sora bulur.

   Yaygın atasözünü (“sora sora Bağdat bulunur”) Mekke'ye çevirerek alıyor ve arayışın hedefini kıble ile eşitliyor. “İste ara” ikilemesi bir önceki beytin “iste bul”unu yineleyip aramayı bir yönteme dönüştürüyor: bilgi hazır verilmez, sorularak toplanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Hakim benim dürlü kumaş bendedir

   Dükkân açub girdim bir ulu şara

   1Hakîm benim, türlü kumaş bende;

   2bir ulu şehre girip dükkân açtım.

   Şiir burada nasihat kipinden birinci tekile geçiyor ve şair kendini çarşıda tezgâh açmış bir tüccar olarak kuruyor. “Kumaş” hem satılan mal hem söylenen sözdür; irfanı meta hâline getiren bu mecaz, gazelin kalan yarısını baştan sona bir pazar sahnesi olarak yürütecek.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Çağırın şol sarraflara kim gelsün

   Uş bugün metâ’ çıkardım pazara

   1Şu sarrafları çağırın, gelsinler;

   2işte bugün pazara mal çıkardım.

   Tezgâhı kuran şair müşterisini de seçiyor: alıcı değil sarraf çağırıyor, yani kıymet biçmeyi bilen. “Uş” (işte) sözü sahneyi şimdiki ana çekiyor. Söz söylemek burada bir arz etme işidir ve dinleyici, değeri takdir edecek uzman olarak tanımlanıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Sarraf bilür gevherin kıymetini

   Bahâ biçsün ol kıymetli gevhere

   1Cevherin değerini sarraf bilir;

   2o kıymetli cevhere fiyatı o biçsin.

   “Gevher” iki dizede de tekrarlanıp beyti kendi üstüne kapatıyor; “kıymet” ile “bahâ” ise bilmek ile ölçmeyi ayırıyor. Şairin istediği övgü değil ehil bir değerlendirme: söz ancak onu tartabilecek kişinin karşısında söz olur, kalanın elinde kumaş yığınıdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Ârifin esrârını fâş idem ben

   Ne münâsib deyem ehl-i inkâra

   1Ben ârifin sırlarını açığa mı vurayım?

   2İnkâr ehline söylemek yakışır mı?

   Pazar mecazının öbür yüzü: mal herkese satılmaz. Soru kipiyle kurulan beyit, “sırrı ehline söyle” ilkesini tüccar diliyle tekrarlıyor. Bir önceki beytin sarrafı ile buradaki ehl-i inkâr, aynı tezgâhın karşısına gelen iki zıt müşteridir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Okudum bildim der ise demesün

   Her kimde ki var ise ol emmâre

   1“Okudum, bildim” diyorsa demesin;

   2kimde o emmâre nefis varsa.

   Kitap bilgisi ile hâl bilgisi ayrılıyor. Şair inkârcıyı cahilliğiyle değil nefsiyle tanımlıyor: “okudum bildim” diyebilen biri de nefs-i emmâre taşıyorsa sarraf sayılmaz. “Demesün” buyruğu konuşma hakkını okumuşluğa değil arınmışlığa bağlıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Muhyeddin'in pazarı Hak iledir

    Ki gözlü gerek gele Hak’kı göre

    1Muhyeddin'in pazarı Hak'ladır;

    2gelenin gözlü olması, Hakk'ı görmesi gerek.

    Makta beytinde alışverişin karşı tarafı açıklanıyor: tezgâhın asıl muhatabı müşteri değil Hak'tır. “Gözlü” hem gören hem seçen demektir. Gazel, mürşide bağlanma çağrısıyla açılıp gören göz şartıyla kapanınca ilk dizedeki “âvâre gezme” de karşıtını bulmuş oluyor.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle