İnsan İnsan Derler İdi

Altı bendin her biri bir kavramı adlandırıp “şimdi bildim” nakaratıyla kapanır: insan, iman, güman, erkân, mihman, nişan. Şiir işitilerek öğrenilen sözü yaşanarak bilinen şeyden ayırır ve bilmenin yerini dışarısı değil kalp olarak gösterir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   İnsan insan derler idi

   İnsan nedir şimdi bildim

   Can can deyu söylerlerdi

   Ben can nedir şimdi bildim

   1“İnsan insan” derlerdi;

   2insan nedir, şimdi bildim.

   3“Can can” diye söylerlerdi;

   4ben can nedir, şimdi bildim.

   Nefes, duyulan söz ile bilinen şey arasındaki farkla açılıyor: “derler idi” başkalarının geçmişte kalan lafı, “şimdi bildim” ise şairin kendi tecrübesidir. Bendin iki yarısı aynı kalıbı tekrarlayarak nakaratı daha ilk dörtlükte kurup şiirin bütün ritmini belirliyor.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Kendüzünde buldu bulan

   Bulmadı taşrada kalan

   Mü’minin kalbinde olan

   Îman nedir şimdi bildim

   1Bulan kendi içinde buldu,

   2dışarıda kalan bulamadı.

   3Müminin kalbinde olan

   4iman nedir, şimdi bildim.

   İçerisi ile dışarısı karşıtlığı ilk iki dizeye sıkıştırılmış: “kendüzünde” ile “taşrada” aynı arayışın iki yönüdür. Üçüncü dize aramanın yerini adlandırıyor — kalp — ve nakarat orada bulunanı imanla eşitleyerek bendin mantığını tamamlıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Takvâ ehlinin sattığı

   Mü’minlerin ok attığı

   Münkirlerin şekk ettiği

   Güman nedir şimdi bildim

   1Takva ehlinin sattığı,

   2müminlerin ok attığı,

   3münkirlerin şüphe ettiği:

   4güman nedir, şimdi bildim.

   Üç dize üç zümreyi sıralayıp dördüncüde tek kelimede buluşturuyor; “şekk” ile “güman” eşanlamlı olduğu için son dize üçüncüyü yankılıyor. Takva ehlinin bir şey “satması” beklenmedik bir fiildir ve şairin başka şiirlerinde de işlettiği alışveriş mecazına bağlanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Bir kılı kırk yardıkları

   Birin köprü kurdukları

   Erenler gösterdikleri

   Erkân nedir şimdi bildim

   1Bir kılı kırka yardıkları,

   2birini köprü kurdukları,

   3erenlerin gösterdikleri:

   4erkân nedir, şimdi bildim.

   Deyim ile inanç aynı görüntüde birleşiyor: kırka yarılan kıl hem titizliğin atasözü hem kıldan ince sırat köprüsüdür. Kırk parçadan birinin köprüye dönüşmesi, erkânın gündelik dikkat ile ahiret geçidini tek ölçüye bağladığını söylüyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Sıfât ile zât olmuşum

   Kadr ile berât olmuşum

   Hak ile vuslat olmuşum

   Mihman nedir şimdi bildim

   1Sıfatla zat olmuşum,

   2Kadir'le Berat olmuşum,

   3Hak ile vuslat olmuşum;

   4konukluk nedir, şimdi bildim.

   Bent, kelâmın iki temel terimini (sıfat–zât) ve iki mübarek geceyi (Kadir–Berat) eşleyerek yükseliyor; üç dize de “olmuşum” ile bitip vahdet iddiasını basamak basamak kuruyor. Nakaratın “mihman”ı ise varılan yerde ağırlanan konuktur: birleşme, bir davetle adlandırılıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Muhyeddin eder Hak kadir

   Görünür her şeyde hâzır

   Ayan nedir pinhan nedir

   Nişan nedir şimdi bildim

   1Muhyeddin der ki: Hak kadirdir,

   2her şeyde hazır görünür.

   3Açık nedir, gizli nedir,

   4nişan nedir, şimdi bildim.

   Makta bendi, önceki bentlerde tek tek öğrenilenleri “ayan–pinhan” çiftinde topluyor: açık ile gizli aynı görünüşün iki yüzü sayılınca nakaratın sorusu son kez sorulabiliyor. “Nişan” hem iz hem işaret demek; şiir bilmeyi bir iz okuma işi olarak bitiriyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle