Sâdık Abdal

Sâdık Abdal kimdir?

Sâdık Abdal, divanından tanınan bir Bektaşî şairidir. Asıl adı bilinmiyor: "Sâdık" onun mahlası, "Abdal" ise bağlı olduğu derviş çevresinin adıdır. Şiirlerini yalnız aruzla yazdı ve bilinen tek eseri, tek yazma nüshasıyla ulaşan divanıdır.

Hayatına dair bilgilerin neredeyse tamamı kendi dizelerinden çıkarılmıştır. Divanında, Kızıl Deli lakabıyla anılan Seyyid Ali Sultan'a bağlandığını ve on üç on dört yaşındayken Derviş Mehmed adlı birinin öğütlerini dinleyip yola heves ettiğini kendisi söyler. Hacı Bektaş Veli, Abdal Musa, Kaygusuz Abdal ve Otman Baba'dan da saygıyla söz eder.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Doğum ve ölüm yılları bilinmiyor, asıl adı da bilinmiyor. Yaşadığı yüzyıl bile tartışmalıdır. Divanından beş manzume yayımlayan Sadettin Nüzhet Ergun onu "XVI ncı asır Bektaşîlerinden" sayar ve "hayatı hakkında hiçbir malûmata sahib değiliz" der. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ndeki madde (Bünyamin Tan) ise onun 15. yüzyılda, Fatih Sultan Mehmed dönemine kadar yaşadığının tahmin edildiğini yazar ve 1457'den önce vefat ettiği sonucuna varır. Bu arşiv iki kaydı da adlarıyla aktarır, arasında hüküm vermez.

Doğduğu yer de kesin değildir. TEİS maddesi Dimetokalı olduğunun "sanıldığını" belirtir; Türkçe Vikipedi maddesi, Dursun Gümüşoğlu'nun neşrine dayanarak, onun bugün Yunanistan'da kalan Ruşenler köyündeki Kızıl Deli Seyyid Ali Sultan tekkesinde yola girdiğini yazar. Bu arşivdeki "Velîlerden sakın sen olma gafil" methiyesinde Kızıl Deli tekkesinin adı geçer, ama o dizeler şairin kendisini değil Otman Baba'yı anlatır; şiirdeki Akdeniz kıyısı ve Taşlık köyü kaydı da şaire değil ona aittir.

Yola giriş hikâyesini kendi beyitlerinden biliyoruz. Ergun'un aktardığına göre şair on üç on dört yaşındayken Derviş Mehmed adlı bir zatın nasihatlerini dinlemiş ve tarikate heves etmiş; yirmi iki yaşında Seyyid Ali Sultan'a intisap ettiğini de kendisi söylemiştir. Burada bir tutarsızlık vardır ve kaydın parçası sayılmalıdır: Ergun "yirmi iki yaşında" yazar, ama hemen ardından tanık olarak koyduğu beyit "Eriştim çün yiğirmi dört yaşa ben" der. İki sayıdan hangisinin doğru olduğu bu kayıttan anlaşılmıyor.

Bilinen tek eseri divanıdır. Ergun'un tanıttığı nüsha Ankara'da, Hacı Bektaş kitapları arasındadır; 36 varak ve 968 beyit tutar, ama bazı sayfaları eksik olduğu için bu sayı şiirlerinin gerçek miktarını göstermez. Yazmayı 1155 Şaban'ında Rüstem Abdal adlı biri İskenderiye'de istinsah etmiş ve sonuna bir lûgatçe eklemiştir; TEİS maddesi bu istinsah tarihini 1742 olarak verir. Şair divanını altmış altı günde tamamladığını da bir beytinde söyler.

Şiir anlayışı ve dili

Yalnız aruz kullanır. Ergun, şairin manzumelerinin başında ya da sonunda ekseriyetle o şiirin veznini de yazdığını belirtir; bu, ölçüyü bilinçli bir teknik mesele saydığını gösteriyor. Bu arşivdeki dört metnin üçü on birli remel (Fâilâtün Fâilâtün Fâilün), biri on birli hezec (Mefâîlün Mefâîlün Feûlün) kalıbındadır. Dördü de beyitlerle ilerler, tek kafiye ve redifle bağlanır, son beyitte mahlası anar.

Şiirinin işi öğretmektir. Ergun onun "kudretli bir şair" olmadığını, acayip kafiyeler kurduğunu ve munis olmayan kelimeler seçtiğini yazar; eserlerinin daha çok ahlâkî nasihatlerle dolu olduğunu da ekler. Şairin kendisi de aynı hükmü verir ve bütün şiirlerinin nasihat olduğunu bir beytinde söyler. "Dem bu demdir gel taleb kıl vuslati" bu tarifin en açık örneğidir: on sekiz beyit boyunca emir kipinden çıkmaz.

İkinci damarı methiye ve düvâzimamdır. On iki imamı sırayla anan manzumesi her imamı bir bağışla eşler ve sayımı "-ımız" redifiyle tek bir topluluğun ağzından söyler. Otman Baba için yazdığı methiye ise bir kişiyi değil bir ad zincirini anlatır: Hüsâmeddin Şâh, Otman, Ganî Şâh, sonra Hızır Baba ile Kara Baba. Ergun, bu şairin şiirlerinde Hurufîlik telakkilerine rastlanmadığını özellikle kaydeder; bu kayıt onu aynı derlemedeki birçok Bektaşî şairinden ayırır.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• DîvânBilinen tek eseri. Sadettin Nüzhet Ergun'un tanıttığı nüsha Ankara'da Hacı Bektaş kitapları arasındadır; TEİS maddesi numarasını A. 15/35 olarak verir, Ergun'un taranmış sayfası aynı numarayı bozuk diziyor. 36 varak ve 968 beyit tutar, bazı sayfaları eksiktir. Yazmayı 1155 Şaban'ında (TEİS'e göre 1742) Rüstem Abdal İskenderiye'de istinsah etmiş ve sonuna bir lûgatçe eklemiştir.
• Bektaşî Şairleri ve NefesleriBu arşivdeki dört metin, Sadettin Nüzhet Ergun'un derlemesinin Vikikaynak'a aktarılmış taranmış nüshasından geliyor. Ergun şairin beş manzumesini basar; ikincisi ("Cihânın nâzırı ol kutb-i âlem şâh-i bîhemtâ") taranmış sayfada bir dizenin yerinde noktalar taşıdığı için buraya alınmadı.
• Sâdık Abdal Divanı (Dursun Gümüşoğlu neşri)Divanın modern neşri. TEİS maddesinin kaynakçası bu çalışmayı 2009, Türkçe Vikipedi maddesi ise 2019 basımıyla anar; iki kayıt arasındaki yıl farkı çözülemedi. Bu arşiv metinlerini Ergun'un derlemesinden aldığı için neşirle karşılaştırma yapılmadı.

Edebiyat tarihindeki yeri

Adı bir okulla ya da bir takipçi halkasıyla değil, tek bir yazmayla yaşadı. Divanının bilinen nüshası Ankara'da Hacı Bektaş kitapları arasında durur; istinsahının İskenderiye'de, şairin yaşadığı varsayılan yüzyıllardan çok sonra yapılmış olması, metnin Bektaşî çevrelerinde uzun süre kopyalanmaya devam ettiğini gösteriyor. Sonraki geleneğe etkisini ölçen bir çalışmaya rastlanmadı; ondan söz eden kayıtlar da değerlendirmekten çok tanıtıyor. Bugün okunabilmesi iki işe bağlı: Ergun'un beş manzumesini antolojisine alması ve divanın modern bir neşrinin yapılması. Künyesindeki en büyük boşluk hangi yüzyılda yaşadığıdır — Ergun 16., TEİS 15. yüzyılı gösterir — ve bu boşluk hâlâ kapanmamıştır.