Dâg-ber-dildir dil-i sûzânıma tennûrlar

Yanma üzerine kurulu bir gazel: fırınlar âşıktan ders alır, mezar semender yurdu olur, sıkılan üzüm şaraba döner. Son beyit bütün şikâyeti tersine çevirir ve gamı olgunluğun bekçisi sayar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Dâg-ber-dildir dil-i sûzânıma tennûrlar

   Benden ahz eyler rüsûm-ı sûzişi mahrûrlar

   1Fırınlar bile yanan gönlümün karşısında gönlü yaralı kalır;

   2hararetliler yanmanın usulünü benden öğrenir.

   Abartı bir yarış olarak kurulmuş: ateşin kendi kurumları — fırınlar — âşığın karşısında yenik düşüyor ve yara alan taraf oluyorlar. İkinci dizedeki "rüsûm" hem usul hem resmî harç demektir; yanmak böylece öğrenilebilir, öğretilebilir bir disipline, bir mesleğe dönüşür.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Öyle pûr-sûzum ki kabrim bir semenderzârdır

   Keşmekeşle tu'me ettikçe vücûdum mûrlar

   1O kadar yanıcıyım ki mezarım bir semender yurdudur,

   2karıncalar çekişerek gövdemi yem edindikçe.

   Semenderin ateşte yaşadığına inanılırdı. Beyit bu inancı mezara taşır: gövde toprakta bile söndürülemediği için, onu yiyen karıncalar farkında olmadan ateşte yaşayan hayvanlara dönüşür. Ölümden sonra da süren yanış, âşıklık iddiasının en uç kanıtı olarak sunulur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bârekallah ol ne serdir kim komaz dilde keder

   Meyle mâl-â-mâl olunca sâgar-ı billûrlar

   1Aman, o ne sırdır ki gönülde keder bırakmaz,

   2billur kadehler şarapla ağız ağıza dolunca.

   Kaynak bu dizeyi "ser" diye çeviriyazıya almış; Osmanlı yazısında aynı harfler "sırr" da okunur ve beytin sorusu bir sırrın peşindedir. Şaşkınlık ünlemiyle açılan dize, kederin nereye gittiğini değil nasıl yok olduğunu sorar; cevap bir kap tarifidir: saydam billur, ağız ağıza dolu.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Eyledi yek-ser dil-i âfâkı pür-âşûb u şûr

   Fitne hallâkı mıdır ol nergis-i mahmûrlar

   1Ufukların gönlünü baştan başa kargaşa ve gürültüyle doldurdu;

   2o mahmur nergisler fitnenin yaratıcısı mıdır?

   Nergis divan şiirinde sevgilinin gözüdür; "mahmûr" sıfatı ona şaraptan gelen süzgünlüğü ekler. Beytin cüreti "hallâk" kelimesindedir: yaratıcılık için kullanılan ilahî sıfat, fitneye bağlanır. Soru kipi bu küstahlığı yumuşatır, ama iddiayı geri almaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   İnkisâr-ı tab'-ı pâk etmez kabûl-i iltiyâm

   Hiç günâh olur mı yâ âyine-i meksûrlar

   1Temiz bir mizacın kırılması iyileşmeyi kabul etmez;

   2kırık aynaların hiç günahı olur mu?

   "İnkisâr" hem kırılma hem beddua anlamına gelir ve beyit ikisini birden çalıştırır. Madenî ayna bir kez çatladı mı onarılamaz; bu fiziksel gerçek, gönül kırıklığı için bir hukuk kuralına çevrilir. Son dizedeki soru suçu kırılandan alıp kıranın üzerine yıkar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Zıyk-ı dil şîrîni-i magz-ı mezâkı telh eder

   Mey olur efşürde-i inbîk olan engûrlar

   1Gönül darlığı, damak zevkinin özündeki tatlılığı acılaştırır;

   2imbikte sıkılan üzümler şaraba dönüşür.

   İki dize aynı süreci iki farklı değerlendirmeyle anlatır: sıkışma tatlıyı acı yapar. Ama ikinci dizede acılaşan şey şaraptır, yani kayıp değil kazançtır. Şîrîn ile telh arasındaki karşıtlık böylece kapanmaz, tersine gazelin bütün mantığını özetler — basınç olmadan üzüm üzüm kalır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Gamdan âzâd olmaz ey Ekrem dil-i ehl-i kemâl

   Mârdan hâli degil dervâze-i gencûrlar

   1Ey Ekrem, olgun kişilerin gönlü gamdan kurtulmaz;

   2hazine kapıları da yılansız olmaz.

   Kapanış, hazinelerin yılanlarca beklendiği eski inanca dayanır ve şikâyeti kanıta çevirir: gam bir talihsizlik değil, içeride bir hazine bulunduğunun işaretidir. Beyit böylece altı beyitlik yanma anlatısını geriye dönük olarak yeniden değerlendirir; "hâli" burada boş demektir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle