Dil Düşdi Rişte-i Ham-ı Zülfe Belâ Budur

Gönlün kıvrımlı saç teline düşmesini bela, çene çukurunu kurtuluş yolu; dudağı ilaç, sabah yelini haberci ve sevgilinin bakışını simya sayan gazel.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Dil düşdi rişte-i ham-ı zülfe belâ budur

   Tahlîse lîk çâh-ı zekandan rehâ budur

   1Gönül kıvrımlı saçın teline düştü; bela budur.

   2Fakat kurtuluş için çene çukurundan çıkış budur.

   Gönül bir ipe düşer ve düşüş hemen ‘belâ’ diye adlandırılır. İkinci dize kurtuluşu daha derin bir yerde, çene çukurunda arar. Böylece kaçış yukarı değil aşağı doğrudur; kurtulmak, tuzağın bir başka parçasına geçmek anlamına gelir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Cevr itme rahm kıl bize ey şûh-ı tünd-hû

   Âyîn ü resm-i hüsnde şart-ı vefâ budur

   1Eziyet etme, bize acı ey sert huylu güzel;

   2güzellik usulünde vefanın şartı budur.

   Yakarış bir kural hatırlatmasıyla desteklenir: güzelliğin de bir ‘âyîn ü resm’i, yani töresi vardır. Sert huylu sevgiliden istenen acıma, keyfî bir lütuf değil sözleşmenin gereği sayılır. Redif burada bir madde okuyan memur tonu kazanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bîmârım itme şerbet-i la‘l-i lebin dirîğ

   K’ey dil-nüvâz-ı haste-i ‘aşka devâ budur

   1Hastayım; yakut dudağının şerbetini esirgeme;

   2ey gönül okşayan, aşk hastasına ilaç budur.

   Hastalık teşhisiyle birlikte reçetesi de verilir: dudak bir şerbet, öpüş bir ilaçtır. Esirgemek böylece kabalık değil tedaviyi engellemek olur. ‘Dil-nüvâz’ sıfatı sevgiliyi zaten gönül okşayan biri sayarak isteği onun kendi huyuna dayandırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Zülf-i nigârdan ne haber yok mı bir eser

   Senden recâ vü minnetim ancak sabâ budur

   1Sevgilinin saçından hiç haber, hiçbir iz yok mu?

   2Ey sabah yeli, senden dileğim ve ricam yalnız budur.

   Beyit muhatabını değiştirir: sevgiliden umut kesilince rüzgâra dönülür. Sabâ haberci sayıldığı için istenen şey duygu değil bilgidir — bir iz, bir eser. Yalvarma da tek bir maddeye indirgenir; ‘ancak’ sözcüğü isteği bilinçli olarak daraltır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Zerd oldı rûyumuz nigeh-i çeşm-i yârdan

   ‘Âlemde Râsimâ var ise kîmyâ budur

   1Sevgilinin gözünün bakışından yüzümüz sarardı;

   2ey Râsim, dünyada simya varsa budur.

   Makta rengi bir kanıt yerine koyar: yüzün sararması bakışın etkisidir. Simya madenleri altına çevirdiği için sarılık burada hastalıkla zenginliği aynı renkte buluşturur. Redif son kez kullanılır ve gazelin bütün tanımlarını tek işaretle mühürler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle