Efendimsin cihânda itibârım varsa sendendir
Sahip olduğu her şeyi bir başkasına yazan, muhatabının adını ancak son beyitte söyleyen ve Mevlânâ’ya sığınmayla biten on beyitlik gazel.
- 1
Efendimsin cihânda itibârım varsa sendendir
Meyân-ı âşıkânda iştihârım varsa sendendir
Günümüz Türkçesi +
1Efendimsin; bu dünyada bir saygınlığım varsa senden gelir.
2Âşıklar arasında bir ünüm varsa o da senden.
- 2
Benim feyz-i hayâtım hâsılı rûh-ı revânımsın
Eger sermâye-i ömrümde kârım varsa sendendir
Günümüz Türkçesi +
1Hayatımın bereketi, kısacası akıp giden ruhumsun.
2Ömür sermayemde bir kâr varsa o senden.
Beyit yorumu +
Ticaret defteri şiire giriyor: sermaye, kâr, hesap. Ömrünü bir kese gibi sayan şair kazancın tamamını karşı tarafa yazınca, kendi payına yalnız harcanan zaman kalıyor.
- 3
Veren bu sûret-i mevhûma revnak reng-i hüsnündür
Gülistân-ı hayâlim nev-bahârım varsa sendendir
Günümüz Türkçesi +
1Bu var sanılan görüntüye parlaklık veren, senin güzelliğinin rengidir.
2Hayal gül bahçemde bir ilkbahar varsa o senden.
Beyit yorumu +
‘Sûret-i mevhûm’ var sanılan, aslında olmayan bir görüntüdür. Gâlib kendi varlığını ödünç sayıyor; rengi geri alınırsa bakılacak bir yüz de kalmıyor.
- 4
Felekden zerre mikdâr olmadım devrinde rencîde
Ger ey mihr-i münevver âh u zârım varsa sendendir
Günümüz Türkçesi +
1Senin devrinde felekten zerre kadar incinmedim.
2Ey aydınlık güneş, bir âhım ve ağlayışım varsa o da senden.
Beyit yorumu +
Beyit önce feleği temize çıkarıyor, sonra şikâyeti doğrudan sevgiliye çeviriyor. Acının kaynağı dışarıda değil: âşığı ağlatan şey, onu koruyan ışığın kendisi.
- 5
Senin pervâne-i hicrânınım sen şem’-i vuslatsın
Beher şeb hâhiş-i bûs u kenârım varsa sendendir
Günümüz Türkçesi +
1Ben senin ayrılığının pervanesiyim, sen kavuşmanın mumusun.
2Her gece bir öpüş ve sarılma isteğim varsa o senden.
Beyit yorumu +
Mum kavuşma, pervane ayrılık oluyor; ikisi aynı alevde buluşuyor. Arzunun kaynağı da karşı tarafa verilince âşık kendi isteğini bile mülkü sayamıyor.
- 6
Şehîd-i aşkın oldum lâle zâr-ı dâgdır sînem
Çerâg-ı türbetin şem’-i mezârım varsa sendendir
Günümüz Türkçesi +
1Aşkının şehidi oldum, göğsüm yaralardan bir lale bahçesine döndü.
2Türbeni aydınlatan kandil, mezar mumum varsa o senden.
Beyit yorumu +
Lale, ortasındaki siyah lekeyle yaraya benzer; göğüs bir tarla gibi yara açıyor. Şehitlik iddiası büyük, karşılığında istenen şey tek bir mum.
- 7
Gören serkeştelikde gird-bâd-ı deşt zanneyler
Fenâ-ender-fenâyım her ne varım varsa sendendir
Günümüz Türkçesi +
1Beni bu başıboşlukta gören, çölde dönen bir hortum sanır.
2Yokluk içinde yokum; neyim varsa senden.
Beyit yorumu +
Hortum uzaktan gövdeli bir varlık gibi görünür, yaklaşınca içinde yalnız toz döndüğü anlaşılır. Şair kendini tam böyle tarif ediyor: dönüşü var, gövdesi yok.
- 8
Niçin âvâre kıldın gevher-i galtânın olmuşken
Gönül âyînesinde bir gubârım varsa sendendir
Günümüz Türkçesi +
1Yuvarlanan incin olmuşken beni niçin başıboş bıraktın?
2Gönül aynasında bir toz varsa o senden.
Beyit yorumu +
Sitem yalnız ilk dizede beliriyor ve daha beyit bitmeden geri alınıyor. Aynadaki tozun sahibi de sevgili sayılınca, şikâyet götürülecek bir muhatap kalmıyor.
- 9
Şafak-tâb eyledin peymânemi hunâb ile sâkî
Sabah-ı sohbet-i meyde humârım varsa sendendir
Günümüz Türkçesi +
1Ey saki, kadehimi kanlı suyla şafak rengine boyadın.
2Şarap sohbetinin sabahında bir baş ağrım varsa o senden.
Beyit yorumu +
Kadehteki kırmızı şarap değil kan, şafak da geceyi değil ayılmayı getiriyor. Sarhoşluğun bedeli sabaha kalıyor ve o hesap da sevgiliye kesiliyor.
- 10
Sanadır ilticâsı Gâlib’in yâ Hazret-i Monlâ
Başımda bir külâh-ı iftihârım varsa sendendir
Günümüz Türkçesi +
1Ey Hazret-i Mevlânâ, Gâlib’in sığınağı sensin.
2Başımda övünülecek bir külah varsa o senden.
Beyit yorumu +
Muhatabın adı ancak burada söyleniyor: Mevlânâ. Dokuz beyit boyunca sevgili sanılan kişi bir pîr çıkınca, baştaki Mevlevî sikkesi de rütbe nişanına dönüşüyor.
Metnin kaynağı
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı e-kitap neşri (Kültür Eserleri 429, hzl. Prof. Dr. Naci Okçu) esas alındı. Bu neşirde matla ‘itibârım var sendedir’ dizilmiş; gazelin redifi tek olduğu ve vezin ancak ‘varsa sendendir’ okuyuşuyla tamamlandığı için Türkel Oter–Yıldırım’ın Türkiyat Araştırmaları Dergisi’ndeki (s. 218) okuyuşu izlendi; 2, 8, 9 ve 10. beyitlerdeki ‘sendedir’ dizgileri de redife göre birleştirildi, 5. beyitteki ‘ber-her şeb’ vezin gereği ‘beher şeb’ okundu.
Kaynak sayfasını aç ↗Günümüz Türkçesi ve yorumlar Dizegâh editoryası tarafından hazırlanmıştır.
Beyit yorumu +
Gazel ilk beyitte iki kazancı birden başkasına devrediyor: itibar ve şöhret. ‘Efendimsin’ hitabının kime söylendiği ise on beyit boyunca saklanıyor; borç önce ilan ediliyor, alacaklının adı en sona bırakılıyor.