Efendimsin cihânda itibârım varsa sendendir

Sahip olduğu her şeyi bir başkasına yazan, muhatabının adını ancak son beyitte söyleyen ve Mevlânâ’ya sığınmayla biten on beyitlik gazel.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Efendimsin cihânda itibârım varsa sendendir

   Meyân-ı âşıkânda iştihârım varsa sendendir

   1Efendimsin; bu dünyada bir saygınlığım varsa senden gelir.

   2Âşıklar arasında bir ünüm varsa o da senden.

   Gazel ilk beyitte iki kazancı birden başkasına devrediyor: itibar ve şöhret. ‘Efendimsin’ hitabının kime söylendiği ise on beyit boyunca saklanıyor; borç önce ilan ediliyor, alacaklının adı en sona bırakılıyor.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Benim feyz-i hayâtım hâsılı rûh-ı revânımsın

   Eger sermâye-i ömrümde kârım varsa sendendir

   1Hayatımın bereketi, kısacası akıp giden ruhumsun.

   2Ömür sermayemde bir kâr varsa o senden.

   Ticaret defteri şiire giriyor: sermaye, kâr, hesap. Ömrünü bir kese gibi sayan şair kazancın tamamını karşı tarafa yazınca, kendi payına yalnız harcanan zaman kalıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Veren bu sûret-i mevhûma revnak reng-i hüsnündür

   Gülistân-ı hayâlim nev-bahârım varsa sendendir

   1Bu var sanılan görüntüye parlaklık veren, senin güzelliğinin rengidir.

   2Hayal gül bahçemde bir ilkbahar varsa o senden.

   ‘Sûret-i mevhûm’ var sanılan, aslında olmayan bir görüntüdür. Gâlib kendi varlığını ödünç sayıyor; rengi geri alınırsa bakılacak bir yüz de kalmıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Felekden zerre mikdâr olmadım devrinde rencîde

   Ger ey mihr-i münevver âh u zârım varsa sendendir

   1Senin devrinde felekten zerre kadar incinmedim.

   2Ey aydınlık güneş, bir âhım ve ağlayışım varsa o da senden.

   Beyit önce feleği temize çıkarıyor, sonra şikâyeti doğrudan sevgiliye çeviriyor. Acının kaynağı dışarıda değil: âşığı ağlatan şey, onu koruyan ışığın kendisi.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Senin pervâne-i hicrânınım sen şem’-i vuslatsın

   Beher şeb hâhiş-i bûs u kenârım varsa sendendir

   1Ben senin ayrılığının pervanesiyim, sen kavuşmanın mumusun.

   2Her gece bir öpüş ve sarılma isteğim varsa o senden.

   Mum kavuşma, pervane ayrılık oluyor; ikisi aynı alevde buluşuyor. Arzunun kaynağı da karşı tarafa verilince âşık kendi isteğini bile mülkü sayamıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Şehîd-i aşkın oldum lâle zâr-ı dâgdır sînem

   Çerâg-ı türbetin şem’-i mezârım varsa sendendir

   1Aşkının şehidi oldum, göğsüm yaralardan bir lale bahçesine döndü.

   2Türbeni aydınlatan kandil, mezar mumum varsa o senden.

   Lale, ortasındaki siyah lekeyle yaraya benzer; göğüs bir tarla gibi yara açıyor. Şehitlik iddiası büyük, karşılığında istenen şey tek bir mum.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Gören serkeştelikde gird-bâd-ı deşt zanneyler

   Fenâ-ender-fenâyım her ne varım varsa sendendir

   1Beni bu başıboşlukta gören, çölde dönen bir hortum sanır.

   2Yokluk içinde yokum; neyim varsa senden.

   Hortum uzaktan gövdeli bir varlık gibi görünür, yaklaşınca içinde yalnız toz döndüğü anlaşılır. Şair kendini tam böyle tarif ediyor: dönüşü var, gövdesi yok.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Niçin âvâre kıldın gevher-i galtânın olmuşken

   Gönül âyînesinde bir gubârım varsa sendendir

   1Yuvarlanan incin olmuşken beni niçin başıboş bıraktın?

   2Gönül aynasında bir toz varsa o senden.

   Sitem yalnız ilk dizede beliriyor ve daha beyit bitmeden geri alınıyor. Aynadaki tozun sahibi de sevgili sayılınca, şikâyet götürülecek bir muhatap kalmıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Şafak-tâb eyledin peymânemi hunâb ile sâkî

   Sabah-ı sohbet-i meyde humârım varsa sendendir

   1Ey saki, kadehimi kanlı suyla şafak rengine boyadın.

   2Şarap sohbetinin sabahında bir baş ağrım varsa o senden.

   Kadehteki kırmızı şarap değil kan, şafak da geceyi değil ayılmayı getiriyor. Sarhoşluğun bedeli sabaha kalıyor ve o hesap da sevgiliye kesiliyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Sanadır ilticâsı Gâlib’in yâ Hazret-i Monlâ

    Başımda bir külâh-ı iftihârım varsa sendendir

    1Ey Hazret-i Mevlânâ, Gâlib’in sığınağı sensin.

    2Başımda övünülecek bir külah varsa o senden.

    Muhatabın adı ancak burada söyleniyor: Mevlânâ. Dokuz beyit boyunca sevgili sanılan kişi bir pîr çıkınca, baştaki Mevlevî sikkesi de rütbe nişanına dönüşüyor.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle