Egerçi ‘Uzlet ile Hânümân-harâb Oldum

Uzletle evi barkı yıkılan fakat selâmet bulan özne; kitap miklebi ve değirmen taşıyla iniş çıkışını, sabah bahçe akşam yatak oluşunu ve gönül ketenini ay ışığına tutmanın zararını anlatır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Egerçi ‘uzlet ile hânümân-harâb oldum

   Ve lîk câh-ı selâmetle kâm-yâb oldum

   1Gerçi uzlet yüzünden evim barkım yıkıldı;

   2fakat selâmet makamına erişerek muradıma erdim.

   Matla, uzletin aynı anda iki sonucunu yan yana getirir: hânümânın yıkılması maddi ve toplumsal kaybı, selâmet makamına erişmek ise iç güvenliği anlatır. Beyit yalnızlığı herkes için mutlak kurtuluş saymaz; konuşanın kendi çelişkili tecrübesini kaydeder.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Gehî tefevvuk u gâhî tenezzül itmedeyim

   Bu rütbe-gâhda çün mikleb-i kitâb oldum

   1Bazen yükseliyor, bazen aşağı iniyorum;

   2çünkü bu makamda bir kitabın miklebi oldum.

   Mikleb, kitabın cildine bağlı olup açılıp kapanan koruyucu kapaktır. Yükselme ve alçalma fiillerinin ardından gelen bu nesne, konuşanın makam içindeki hareketini doğrusal ilerleme değil, aynı yere bağlı bir yukarı-aşağı devinim olarak gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Şitâb ile giderim kat‘-ı menzil eyleyemem

   Bu yolda hem-kadem-i seng-i âsyâb oldum

   1Aceleyle giderim ama bir menzil aşamam;

   2bu yolda değirmen taşıyla aynı adımı atar oldum.

   Şair acele ettiği hâlde menzil alamamasını değirmen taşına benzetir: taş durmadan döner, fakat bulunduğu yerden uzaklaşmaz. Böylece şitâb ile gerçek ilerleme ayrılır; dışarıdan hızlı görünen hareketin sonuçsuzluğu vurgulanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Çıkar mı dîde vü dilden hayâl-i cânâne

   Sabâh gülşen ü ahşam câme-hvâb oldum

   1Sevgilinin hayali gözden ve gönülden çıkar mı?

   2Sabah gül bahçesi, akşam yatak oldum.

   Sevgilinin hayali gözden ve gönülden çıkmaz; konuşan sabah bahçeye, akşam yatağa dönüştüğünü söyler. İki mekân günün farklı vakitlerini doldurur ve sürekli hatırlayışı anlatır; sevgilinin orada bulunduğu kaynak dışı bir olay olarak kesinleştirilmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   O mâh-tâba tutup Yüsriyâ ketân-i dili

   Ziyân-ı dîde-i tedbîr-i nâ-savâb oldum

   1Ey Yüsrî, gönül ketenini o ay ışığına tutunca

   2isabetsiz tedbirin gözde doğurduğu ziyan oldum.

   Makta, ay ışığına tutulan ketenle ilgili eski bir gözlem ve inanç alanını gönle taşır. Yüsrî keteni kişileştirilmiş bir sevgiliye değil mâh-tâba, yani mehtaba tutar; sonucu nâ-savâb tedbirle ilişkili göz ziyanı diye ihtiyatla aktarır ve beyit güncel sağlık bilgisi sayılmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle