Eşkidür Hâtır-ı Sengîne Geçen Dekkâkiñ

Gözyaşını taş yüreği oyan elmas kaleme, gözdeki hayali ıslak tarlanın verimsiz tohumuna ve değerli sözü deniz dibindeki mercana benzeten gazel; görünür yükseklik yerine derinlikteki kıymeti ve güzel anlatımı savunur.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Eşkidür hâtır-ı sengîne geçen dekkâkiñ

   Kalemi lâ-cerem elmâs gerek hakkâkıñ

   1Taş yüreğe işleyen, o oymacının gözyaşıdır;

   2oymacının kalemi bu yüzden elmas olmalıdır.

   İlk beyit, gözyaşının taşlaşmış gönle işlemesini taş oymacılığıyla açıklar. Elmas kalem maddi sertliği aşan araçtır; gözyaşı da duygusal katılığı delen karşılığı olur. Benzetme, acıyı edilgin akıştan etkili bir işçiliğe taşır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   İtmedi zâtını tahsîl-i hayâli gözde

   Tohmı bî-hâsıl imiş mezra‘a-i nem-nâkıñ

   1Göz, hayalini edinmekle onun özüne erişemedi;

   2ıslak tarlanın tohumu meğer ürünsüzmüş.

   Göz sevgilinin hayalini taşısa da onun özüne ulaşamaz. Gözyaşıyla ıslanmış gözün ‘nemli tarla’ sayılması, hayali bir tohum gibi düşünür; fakat görüntü, sevgilinin zatını üretmediği için bu tarla verimsiz kalır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Lâ‘le döndi nazar-ı yâr ile eşkim müjede

   Gûresin terbiyyet mihr mi eyler tâkıñ

   1Sevgilinin bakışıyla kirpiğimdeki gözyaşım yakuta döndü;

   2asmanın koruğunu güneş mi olgunlaştırır?

   Kirpikteki sıradan gözyaşı sevgilinin bakışıyla kırmızı bir yakuta dönüşür. Koruk ile güneş arasındaki soru, bu dönüşümü olgunlaşma benzetmesine bağlar; soru biçimi, etkiyi kesin bir tabiat hükmüne çevirmeden benzerliği öne çıkarır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Şâh-ı mercân-veş olsa nola der ka‘r-ı nihân

   Rûy-ı deryâda gören rif‘atini hâşâkıñ

   1Mercan dalı gibi dipte gizli kalsa buna şaşılır mı?

   2Çerçöpün yüksekliği denizin yüzünde görülür.

   Mercan dalının denizin dibinde, çerçöpün ise yüzeyde bulunması görünür yükseklik ile gerçek değer arasını ayırır. İkinci dizedeki ‘gören’ yapısı özneyi açıkça adlandırmaz; modern karşılık bu nedenle yalnız yüzeydeki görünürlüğü söyler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Silk-i kilke çekecek mülk-i fenâda Yüsrî

   Hüsn-i ta‘bîr kadar bihteri yok emlâkiñ

   1Ey Yüsrî, fânilik ülkesinde kalemin dizisine geçirilecek

   2mülklerin içinde güzel anlatımdan daha iyisi yoktur.

   Makta, kalemin ipine dizilen sözleri fâni dünyada edinilebilecek mülkler gibi değerlendirir. Yüsrî için en üstün edinim güzel anlatımdır; şiirin değeri dışarıdaki servetten çok sözün kurulma biçimine yerleştirilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle