«Elif» Allah ismi okur yazarım

Harf adlarıyla açılıp On İki İmam'ın adlarıyla yürüyen bir nefes. Her bent "ne güzel" redifiyle kapanır ve güzellik sırayla bir peygambere, bir soya, bir suya, bir kuyuya, bir matem ayına yüklenir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   «Elif» Allah ismi okur yazarım

   «B» bir nokta ile «T» yi ne güzel

   1"Elif" — Allah ismini okur yazarım,

   2"B" bir nokta ile, "T" ne güzel.

   Kaynak bu bendi dört değil iki dize olarak basmış; ikinci dize redifi taşıdığına göre elimizdeki, dörtlüğün ilk ve son dizesi. Eksik iki dize tamamlanmadı. Duran iki dize harflerin şeklini okumaya çalışıyor: elif Allah adının başı, be'yi noktası kuruyor. Harfi surete çevirmek Hurufî etkisinin izidir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Oturmuş kâtibler hüsnünü yazar

   Kaldırıma nikabın değmesin nazar

   Arafat dağında salınıp gezer

   İsmailin usul boyu ne güzel

   1Kâtipler oturmuş güzelliğini yazar,

   2nikabını kaldırma, nazar değmesin.

   3Arafat dağında salınıp gezer;

   4İsmail'in ince boyu ne güzel.

   Bent yazıyla başlıyor, güzelliği kayda geçiren kâtipler bir önceki bendin harf okumasını sürdürüyor. İkinci dize kaynakta bozuk: "Kaldırıma" çözülemedi, günümüz Türkçesindeki karşılık bir okuma denemesidir. Kapanış Arafat ile İsmail'i yan yana getirip kurban mazmununu çağırıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Mağrib ile meşrikini bezeden

   Zâhir bâtın hikmetini gözeden

   Haşan Hüseyin de gelir gazadan

   Muhammed Alinin soyu ne güzel

   1Batıyı ve doğuyu bezeyen,

   2görüneni ve gizli olanı gözeten;

   3Hasan Hüseyin de gazadan gelir,

   4Muhammed Ali'nin soyu ne güzel.

   İlk iki dize iki karşıt çifti üst üste bindiriyor: batı-doğu, zâhir-bâtın. Yer yönleri ile bilgi katmanları böylece aynı bütünün iki yüzü oluyor. Üçüncü dizedeki "Haşan" kaynakta böyle dizilmiş, Hasan olmalı; düzeltilmedi. Redif bu kez güzelliği tek kişiye değil bütün bir soya yüklüyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Zeynel Bâkır Câfer yârlar yârenler

   Zâhir bâtın hikmetine erenler

   Akdağın başına döşenmiş erler

   Abıhayat gölünün suyu ne güzel

   1Zeynel, Bâkır, Câfer: yârler, yârenler;

   2görünenin ve gizlinin hikmetine erenler.

   3Akdağ'ın başına dizilmiş erler;

   4abıhayat gölünün suyu ne güzel.

   İmam adları sırayla anılırken kafiye üç dize boyunca "-enler / -erler" ile bir topluluk sesi kuruyor. İkinci dize önceki bendin zâhir-bâtın çiftini bilerek tekrarlıyor: orada gözeten vardı, burada erenler var. Kapanıştaki abıhayat, ölümsüzlük suyu, imam silsilesinin sürekliliğini içirilecek bir şeye çeviriyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Kâzımı Mûsa Rızanın dilinde

   Hakkın bir nişanı vardır kulunda

   Ken’an ile gezdim Mısır elinde

   Yusufun yattığı kuyu ne güzel

   1Kâzım'ın, Musa Rıza'nın dilinde

   2Hakk'ın bir nişanı vardır kulunda.

   3Ken'an ile Mısır elinde gezdim;

   4Yusuf'un yattığı kuyu ne güzel.

   Bent imam adlarından Yusuf kıssasına atlıyor. Ken'an ile Mısır, kuyuya atılışla saltanata çıkışın iki ucudur; ikisini bir dizede gezmek, düşüşle yükselişi aynı yolun durakları saymaktır. Redif de bunu onaylıyor: güzel bulunan taht değil, kuyunun kendisi.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Takî Nâki Askerîle akarım

   Mehdi gelir deyu yola bakarım

   On iki imamların yasın çekerim

   Matem donu âşur ayı ne güzel

   1Takî, Nâki, Askerî ile akarım;

   2"Mehdi gelir" diye yola bakarım.

   3On İki İmam'ın yasını çekerim;

   4matem donu, âşur ayı ne güzel.

   Fiiller ilk kez birinci tekile dönüyor: akarım, bakarım, çekerim. Akmak burada silsileye katılmak demek, yola bakmak ise beklemenin kendisi. Kapanış matem giysisiyle âşur ayını "ne güzel" redifine bağlıyor; yas, bu şiirde güzelliğin dışında değil, listesinde duruyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Musa Rıza dür çıkarır dükkânda

   Kaynayup coşuyor gevheri kânda

   Kul Himmet üstadım sevgisi canda

   Kaşların «lâmelif» «B» yi ne güzel

   1Musa Rıza dükkânda inci çıkarır,

   2madende cevheri kaynayıp coşuyor.

   3Kul Himmet'im, üstadımın sevgisi canda;

   4kaşların "lâmelif", "B" ne güzel.

   Dükkân ile kân, işlenmiş inciyle henüz madendeki cevheri karşılaştırıyor; imam, hazır olanı değil, kaynağı elinde tutandır. Son dize şiiri açıldığı yere döndürüyor: kaş birleşik lâmelif harfine benzetiliyor ve nefes, harf okumasıyla başlayıp harf okumasıyla kapanıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle