Elif kaddim reftârına beyuna

Şair sevgilinin boyunu, yürüyüşünü, yüzünü, kaşını ve gamzesini servi, ay, yay ve ok imgeleriyle över; inci dişler, güneş güzelliği ve yakut dudakla eşsizliğini büyütür. Son bölümde sözünün baldan tatlı oluşunu ve hâl ehlinin bu tavırları beğeniyle seyretmesini anlatır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Elif kaddim reftârına beyuna

   Nazar eyledikçe reng ü rûyine

   1Elif gibi boyum, senin yürüyüşüne ve boyuna;

   2rengine ve yüzüne baktıkça

   İlk dize konuşanın elif gibi dik boyunu sevgilinin yürüyüşü ve boyuyla ilişkilendirir; cümle ikinci dizede bakış eylemine açılır. Tarihî kuruluş eksiltili olduğundan günümüz Türkçesi kimin boyunun nasıl değiştiğini kesin bir fiille tamamlamaz.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Nice servi gibi dal pesend eyler

   Yetirir aklını el pesend eyler

   1Nice servi, böyle bir dalı beğenir;

   2‘Yetirir/yitirir aklını; el beğenir.’

   İlk dize servi ile dal benzetmesini beğeni üzerinden kurar. İkinci dizedeki ‘yetirir’ yüzeyi yitirmek veya eriştirmek değerlerinden hangisini taşıdığı ve öznesinin kim olduğu bakımından kapalıdır; ‘herkes’ genellemesi eklenmeden ‘el’ sözü korunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bir kerre bakanlar yüzün ayına

   Gamzen oklarına kaşın yayına

   1Yüzünün ayına bir kere bakanlar,

   2gamzenin oklarına ve kaşının yayına bakınca

   Yüz ay, gamze ok, kaş ise yaydır; tek bir bakışta göksel ışık ile savaş araçları birleşir. İki dize sonuç cümlesini sonraki birime taşır; modern aktarım, göğün ayından vazgeçme sonucunu erken eklemeden bu hazırlığı korur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Nazar etmez bu feleğin ayına

   Nice Rüstem, nice Zal pesend eyler

   1artık bu göğün ayına bakmaz;

   2nice Rüstem, nice Zal seni beğenir.

   Sevgilinin yüz ayı görüldüğünde gökteki gerçek ay önemini kaybeder. Rüstem ve Zal gibi güçlü destan kahramanlarının onu beğenmesi, güzelliğin yalnız hassas âşığı değil, kuvvet simgelerini de etkilediğini gösteren abartıdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Cihanda nazîrin mislin bulunmaz

   İnci dişlerine kıymet olunmaz

   1Dünyada eşin ve benzerin bulunmaz;

   2inci dişlerine paha biçilmez.

   Dünyada eş ve benzer bulunmadığı doğrudan üstünlük iddiasıdır. İnciye benzetilen dişlerin fiyatının biçilememesi ise bu eşsizliği maddi değer diliyle yeniden kurar; kıymet vardır ama onu ölçecek bir piyasa yoktur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Hüsnün güneşidir doğar dolanmaz

   Leb-i yâkutuna lâ’l pesend eyler

   1Güzelliğin güneşidir; doğar, dolaşmaz;

   2yakut dudağını lâl taşı bile beğenir.

   Güzellik güneş gibi doğar, fakat ‘dolanmaz’ sözü onun sıradan göksel döngüye uymadığını düşündürür. Yakut dudak ile lâl taşı karşılaştırıldığında değerli taş bile dudaktaki rengi ve parlaklığı beğenen ikincil tanığa dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Bülbülün de gerçi adı anılır

   Dehânın bârında yâre unulur

   1Bülbülün adı gerçi anılır;

   2‘Dehânın bârında yâre unulur.’

   Bülbülün adının anılması ilk dizede açıktır. İkinci dizede dehân, bâr, yâre ve ‘unulur’ arasındaki bağ güvenle çözülemez; sevgilinin ağzı yanında başka bir sevgilinin unutulduğu gibi kesin bir sahne kurulmaz, basılı yüzey aparat olarak bırakılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Güftârın işitse virdin yanılır

   Şîrin cevâbına bal pesend eyler

   1Sözünü işiten ezberindeki zikri şaşırır;

   2tatlı cevabını bal bile beğenir.

   Sevgilinin sözünü duyan kişi sürekli tekrar ettiği virdi bile şaşırır; konuşma zihinsel düzeni bozan yeni bir cazibedir. Tatlı cevabın bal tarafından beğenilmesi, balı ölçü olmaktan çıkarıp sevgilinin diline hayran bir varlık yapar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Bu Ömer üftâden tab’ı nedîmin

   Cünbiş-i etvârın nâz ü naîmin

   1‘Bu düşkün Ömer’in tab’ı; nedîmin...’

   2‘Tavırlarının hareketi, naz ve naîmin...’

   Son dört dize tek bir sentaks alanıdır. Bu birimde Ömer, tab, nedim, tavır, naz ve naîm sözleri dizilir; iyeliklerin hangi öğeye bağlandığı sonraki dizeler görülmeden kapanmaz. Modern satırlar parçaları bir listeye dönüştürmeden eksiltili yapıyı korur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Âşık-ı sâdıkın yâr-ı kadîmin

    Seyreden erbâb-ı hâl pesend eyler

    1‘Sadık âşığın, eski dostun...’

    2seyreden hâl ehli beğenir.

    İlk dize önceki birimde başlayan iyelik zincirini sürdürür; konuşanın sadık âşık ve eski dost oluşu muhtemeldir, fakat tüm bağlar kesin değildir. Son dizede özne ‘seyreden erbâb-ı hâl’dir ve beğenme eylemini yapar; edilgen anlatım kurulmaz.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle