Erenlerden Eğer Olursa Himmet

On bir heceli beş beyitte bir yol dilekçesi yazılır: her beyit himmetin, inâyetin, mürüvvetin bir başkasından beklendiğini söyler. Şiirin ekseni Balım Sultan'dır ve son beyitte istek doğrudan “erenler şâhı”na yöneltilir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Erenlerden eğer olursa himmet

   Olur dâî kamu a’dâ ne minnet

   1Erenlerden bir himmet gelirse

   2bütün düşmanlar duacı olur, kimseye minnet kalmaz

   Matla iki dizesiyle kafiyelidir (himmet–minnet), yani gazelin açılışı kurallı bir mısra'-ı müsarradır. Beytin mantığı bir takas kurar: yukarıdan himmet gelirse aşağıda düşmanlık duaya döner. “Ne minnet” redif değil ama şiirin bütününe hâkim olan borçsuzluk fikrinin ilk işaretidir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Ne gam yagî olursa cümle âlem

   Balım Sultan'dan olursa inâyet

   1Bütün âlem düşman kesilse ne gam

   2Balım Sultan'dan bir inâyet gelirse

   Beyit şiirin adresini açık eder: Balım Sultan, Hacı Bektaş dergâhının erkânını düzenlediği kabul edilen ve Bektaşîlikte “pîr-i sânî” sayılan kişidir. Bir divan şairinin gazelinde padişah ya da paşa adının duracağı yerde bir dergâh postnişininin adı durur; himayenin nereden beklendiğini bundan açık söyleyen az beyit vardır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Erenler eşiğinde hâk olanın

   Melekler ide toprağın ziyâret

   1Erenlerin eşiğinde toprak olanın

   2toprağını melekler ziyaret eder

   “Hâk” ile “toprak” aynı şeyin Farsçası ve Türkçesidir; beyit ikisini iki dizeye dağıtarak diri iken alçalanın öldükten sonra ziyaret edildiğini söyler. Ziyaret eden insanlar değil meleklerdir: eşikte toprak olmanın karşılığı bu dünyada değil, öbüründe ödenir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Murâda ermek istersen mürîd öl

   Getür bir merd eşiğinde irâdet

   1Murada ermek istersen mürit olarak öl

   2bir er eşiğinde teslimiyetini ortaya koy

   “Murâd” ile “mürîd” aynı Arapça kökten gelir ve dize bu akrabalığı bir şart cümlesine çevirir: istediğine ermenin yolu isteyen olmaktan geçer. “Mürîd öl” buyruğu tasavvufun ölmeden önce ölme öğüdünü tek kelimeye indirir; ikinci dize de bunu somutlar — teslimiyet bir eşikte teslim edilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Meded senden mededsiz Hayreti’ye

   Erenler şâhı sultân-ı mürüvvet

   1Çaresiz Hayretî'ye senden medet

   2ey erenlerin şahı, mürüvvet sultanı

   Mahlas beyti fiilsizdir: yalnız bir istek ve bir hitap. “Meded senden mededsiz” aynı kelimeyi olumlu ve olumsuz hâliyle yan yana koyarak vereni ve yoksunu tek dizede karşılaştırır. Son dize baştan beri adı anılmayan muhatabı iki unvanla adlandırıp gazeli kapatır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle