Hayretî

Hayretî kimdir?

Hayretî, 16. yüzyılın ilk yarısında yaşamış bir divan şairidir. Asıl adı Mehmed'dir; Vardar Yenicesi'nde doğdu ve 1534'te yine orada öldü. Doğum yılı kaynaklarda geçmez.

Adı iki şeyle birlikte anılır: Rumeli ve derviş meşrebi. Sarayın himayesine girmek yerine serhat beylerinin çevresinde kaldı, şiirinde de bu tercihin izi vardır — övdüğü kişiler devlet büyükleri değil, çoğunlukla erenlerdir.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Vardar Yenicesi'nde doğdu; bugün Yunanistan'ın Pella bölgesindeki Yanitsa (Giannitsa) olan bu kasaba, Osmanlı tezkirelerinde çok sayıda şair yetiştirmesiyle anılır. Mevlevî şeyhi Yûsuf-ı Sîneçâk onun kardeşidir.

Tezkirelere göre Rumeli akıncı ocaklarında sipahi olarak yaşadı. Bir kaside sunmak üzere İstanbul'a gitti ve Sadrazam İbrahim Paşa'nın dikkatini çekti; ancak hemşehrisi Hayâlî'nin olumsuz tanıtması yüzünden kendisine yalnız küçük bir tımar verildi. Bunu kabul etmeyip Rumeli'ye döndü.

Dönüşünden sonra Yahyâ Paşazâde Bâlî Bey ile oğlu Mehmed Bey'in ve Mihaloğulları'nın himayesinde yaşadı. Tasavvuf yolunda önce Şeyh İbrahim Gülşenî'ye bağlandığı, sonra Bektaşîliği benimsediği kaydedilir; kaynaklar onu derviş meşrepli, Caferî mezhebine bağlı bir rind olarak tanıtır.

Ömrünün son yıllarında gözlerini kaybetti. 941/1534-35'te Vardar Yenicesi'nde öldü ve kendi kurduğu zaviyeye gömüldü. Divanı 1981'de Mehmed Çavuşoğlu ve M. Ali Tanyeri tarafından yayımlanmıştır.

Şiir anlayışı ve dili

Hayretî'nin dili çağdaşlarına göre sade sayılır. Uzun Farsça terkipler yığmaz; beyti çoğu zaman tek bir kelimenin çift anlamı ya da tek bir ekin tekrarı üzerine kurar. “-bâz” redifli gazelinde olduğu gibi, kafiye bazen sadece bir ses değil, şairin kendini tanımlama biçimidir.

Şiirinin ekseninde rindlik ile dervişlik birleşir. Meyhane ile dergâh, kadeh ile eşik aynı metnin içinde durur; zahide ve “sôfi”ye açık açık cephe alır. Murabbalarında bu tavır bir topluluk sesine dönüşür: nakarat tek kişinin değil, bir cemaatin ağzından gelir.

Bir Rumeli şairi olduğunu gizlemez, savunur. “Be bu Rûm illeridir bunda suhandanlar olur” dizesiyle açılan gazeli, İstanbul merkezli bir şiir hiyerarşisine verilmiş doğrudan bir cevaptır; akıncı başlığı üsküfü sâkînin başına koyacak kadar da yerlidir.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Divan16. yüzyılın hacimli divanlarından; kasideler, musammatlar ve dört yüzü aşkın gazel içerir.
• Belgrad Şehrengizi261 beyitlik şehrengiz.
• Yenice Şehrengizi73 beyitlik şehrengiz; şairin doğduğu kasaba üzerine.

Edebiyat tarihindeki yeri

Hayretî, divan şiirinin saray merkezli anlatısına uymayan bir örnektir: himayeyi reddedip taşrada kalan, dili sadeleştiren ve tekke söz varlığını gazele taşıyan bir şair. Şiirleri ölümünden sonra uzun süre okunmuş, hatta divanının fal açmak için kullanıldığı kaydedilmiştir. Bektaşî nefes ve nazire mecmualarına girmesi, onu hem klasik hem tekke geleneğinin ortak adlarından biri yapar.