Be bu Rûm illeridir bunda suhandanlar olur

Rumelili bir şairin memleket savunmasıdır: söz ustası da, güzel sâkî de, meyhane de buradadır. Yedi beyit boyunca Rum illeri önce bir cennet bahçesine, sonra sarhoş edici bir meclise, en sonunda bir harâbâta dönüşür.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Be bu Rûm illeridir bunda suhandanlar olur

   Bu İrem gülşenidir murg-i hoş elhânlar olur

   1Bak, burası Rum illeridir; burada söz ustaları olur

   2burası İrem bahçesidir; güzel sesli kuşlar olur

   “Be” ünlemi gazeli bir tartışmanın ortasından başlatır — biri Rumeli'yi küçümsemiş gibidir. Vardar Yenicesi'nin tezkirelerde “şairler kaynağı” diye anılması bu itirazın arkasındaki gerçektir. İkinci dize soyut övgüyü imgeye çevirir: suhandan insan, murg-i hoş-elhân kuş; ikisi de sesle var olur.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Altın üsküflü yalın yüzlü güzel sâkîler

   Sohbeti Rûşen eder şem’-i şebistânlar olur

   1Altın üsküflü, tüysüz yüzlü güzel sâkîler

   2sohbeti aydınlatır, gece meclisinin mumu olurlar

   Üsküf, akıncı ve yeniçeri başlığıdır; sâkîye giydirilmesi meclisi doğrudan serhat şehrine bağlar. İkinci dizede sâkî mumla eşitlenir: şebistân karanlık bir gece meclisidir, onu aydınlatan şem'dir. Kaynakta büyük harfle dizilen “Rûşen” hem “aydınlatır” fiilini hem bir sâkî adını okumaya açık bırakır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Sski sakın sığayıp nâz ile sakîlik eder

   Be bu yerlerde ne hoş serv-i hırâmânlar olur

   1Sski sakın sıvayıp naz ile sâkîlik eder

   2bak, bu yerlerde ne hoş salınan serviler olur

   Dizenin ilk kelimesi taramada bozulmuş; yerine bir okuma önermek kaynakta olmayan bir metin yazmak olurdu, kelime olduğu gibi bırakıldı. Kalanı yine de anlaşılır: kolunu ya da eteğini sıvayıp naz ile hizmet eden bir sâkî. İkinci dize onu serviye benzetir — “hırâmân” hem salınan hem nazlı yürüyen demektir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Cân katar câna dolu içüp öpüştükçe müdâm

   Bu da bir kûşe durur bunda güzel hanlar olur

   1Sürekli dolu içip öpüştükçe cana can katar

   2burası da bir köşedir; burada güzel hanlar olur

   “Müdâm” hem “sürekli” hem “şarap” demektir ve beytin iki yarısı da bu çift anlamdan besleniyor: kesintisiz içmek ve içkinin kendisi. İkinci dizedeki “kûşe” Rumeli'yi dünyanın bir köşesi diye küçültür, ardından “güzel hanlar” aynı köşeyi konaklamaya değer bir yer yapar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Bir iki cur’a ile aklın alırlar kişinin

   Cân u dil gâret eden âfet-i devrânlar olur

   1Bir iki yudumla kişinin aklını alırlar

   2can ile gönlü yağmalayan devir âfetleri olur

   Övgü burada tehdide dönüşür ve dönüşüm kelimelerin askerî çağrışımıyla yapılır: “gâret” akın, yağma demektir. Sâkîler serhat şehrinin akıncıları gibi davranır, aldıkları ganimet akıl ve gönüldür. “Âfet-i devrân” hem çağın belası hem çağın güzeli okunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Gonce veş bülbül-i dil-bestelerin gönlün açar

   Çok güler yüzlü küşâde gül-i handânlar olur

   1Gonca gibi, gönlü bağlanmış bülbüllerin gönlünü açar

   2çok güler yüzlü, açılmış gülen güller olur

   Beyit tek bir fiilin, “açmak”ın etrafında döner: gonca açılır, gönül açılır, gül “küşâde” olur. Gönlü bağlı bülbül ile açılmış gül karşıtlığı klasik bağın kendisidir ama Hayretî bağlanmayı ve çözülmeyi aynı dizede tutar — gonca açıldıkça bülbülün düğümü çözülür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Bir harâbât odur her bucağın seyr etsen

   Hayretî gibi nice vâllah u hayranlar olur.

   1Orası bir meyhanedir; her köşesini gezip görsen

   2Hayretî gibi nice vallahi diyen hayranlar olur.

   Gazelin başında İrem bahçesi olan yer sonunda harâbâta döner; övgünün varacağı yer mamur bir cennet değil bir meyhane yıkıntısıdır. Mahlas “hayran” kelimesiyle yan yana getirilerek Hayretî adının kendi anlamı (hayret) çalıştırılır. Kaynakta bu dize kalıba göre iki hece eksiktir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle