Evvel Baştan Muhammed’e Salevat

Beş dörtlüğün her biri "ver imdi" redifiyle biter ve şiir baştan sona soru sorar: dört kapıyı kim açar, dikensiz develik nereden biter, cihanı yutan nesne nedir. Yalnız bir soruya cevap verilir; kalanlar erkân içinde öğrenilmek üzere açık bırakılır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Evvel baştan Muhammed’e salevat

   Ârif isen bu mânâyı ver imdi

   Şeerîattir tarîkattir ma’rifet

   Hakîkatten bize haber ver imdi

   1En baştan Muhammed'e salevat.

   2Arifsen bu mânâyı çöz de ver bakalım.

   3Şeriattır, tarikattır, marifettir —

   4hakikatten bize haber ver bakalım.

   Şiir bir sınav gibi açılıyor: salevatla başlıyor ve hemen soruyor. Şeriat, tarikat, marifet, hakikat sıralaması Bektaşî öğretisindeki dört kapıdır; dörtlük ilk üçünü sayıp dördüncüsünü soruya çeviriyor. "Ver imdi" redifi de bütün şiiri bir bilmece dizisine dönüştürür — konuşan ses cevap veren değil, cevap isteyen taraftır.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Yahşilerle konuş yaramazdan kaç

   Ma’rifetin varsa gel gevherin saç

   Al bu dört kilidi dört kapuyu aç

   Ev içinden bize haber ver imdi

   1İyilerle konuş, kötüden kaç.

   2Marifetin varsa gel, cevherini saç.

   3Al şu dört kilidi, dört kapıyı aç.

   4Evin içinden bize haber ver bakalım.

   Dört kapı burada kilitli bir yapıya dönüşüyor ve kilitlerin de dört olması öğretiyi bir mimariye çeviriyor. "Ev içi" tasavvuf dilinde insanın kendi içidir; sorulan şey dışarıdan bir bilgi değil, kapıların ardındaki hâldir. "Gevherin saç" ise bilgiyi saklamayı değil dağıtmayı ister — ama önce sınavı geçmek şartıyla.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Dikensiz develik nereden bitti

   Bu dört kilid anın dibinde bitti

   O ne nesne idi cihânı yuttu

   Cihânı yutandan haber ver imdi

   1Dikensiz develik nereden bitti?

   2Bu dört kilit onun dibinde bitti.

   3Cihanı yutan o nesne neydi?

   4Cihanı yutandan haber ver bakalım.

   Dörtlük şathiye diline geçiyor: dikensiz bir deve dikeni, dibinde biten kilitler, cihanı yutan bir nesne. Bunlar cevabı erkânın içinde öğretilen bilmecelerdir ve dışarıdan bakınca saçma görünmeleri kasıtlıdır. "Bitti" kelimesi iki dizede iki ayrı anlamda kullanılıyor: bitmek yani yerden yetişmek ve sona ermek.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Şâh-ı Merdan gibi ere tapının

   Kim idi bekçisi o dört yapunun

   Muhammed bekçisi o dört kapunun

   Ev içinden bize haber ver imdi

   1Şah-ı Merdan gibi bir ere bağlanın.

   2O dört yapının bekçisi kim idi?

   3O dört kapının bekçisi Muhammed'dir.

   4Evin içinden bize haber ver bakalım.

   Bilmeceler dizisinde ilk ve tek kez cevap veriliyor: dört kapının bekçisi Muhammed'dir. "Tapının" burada ibadet etmek değil, eski Türkçedeki anlamıyla bağlanmak ve hizmet etmektir. "Şâh-ı Merdan" (erlerin şahı) ise Ali'nin unvanı; dörtlük böylece soruyu Muhammed'e, bağlanmayı Ali'ye bağlayarak ikisini bir arada tutar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Balım çoklar ile sohbet edübdür

   Bu yola erkâna emek verübdür

   Gidin görün pîrim nerde durubdur.

   Pîr durduğu yerden haber ver imdi

   1Balım pek çok kimseyle sohbet etmiştir.

   2Bu yola, bu erkâna emek vermiştir.

   3Gidin görün, pirim nerede duruyor.

   4Pirin durduğu yerden haber ver bakalım.

   Mahlas dörtlüğü şiiri soru olmaktan çıkarıp bir yetki beyanına çeviriyor: soran kişi yola emek vermiş biridir. "Erkâna emek verübdür" ifadesi, Balım Sultan'ın gelenekteki asıl ününe — âyin ve erkânı düzenleyen kişi sayılmasına — denk düşer; ama bu nefesin ona aidiyeti belgeye değil geç mecmualara dayanır. Son soru yine cevapsız bırakılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle