Balım Sultan

Balım Sultan kimdir?

Balım Sultan, Bektaşîlikte "pîr-i sânî" — ikinci pir — diye anılan kişidir. Tarikatın bugün bilinen âyin ve erkân düzeninin büyük ölçüde onun elinden çıktığı kabul edilir; bu yüzden Bektaşî geleneğinde adı Hacı Bektaş Velî'den sonra gelen ikinci ad sayılır.

Buna karşılık hayatı hakkında elde belge yoktur. Devrinden kalma bir vesika bulunmuyor; bilinen her şey, ölümünden çok sonra yazılmış Bektaşî kaynaklarına dayanıyor ve bu kaynaklar zaman zaman birbiriyle çelişiyor. Adına kayıtlı nefeslerin gerçekten ona ait olduğu da doğrulanabilmiş değildir.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Doğum yılı bilinmiyor. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki madde ölüm yılını 922/1516 olarak verir ama bu tarihi de soru işaretiyle kaydeder. Asıl adının Hızır Balı olduğu söylenir; bu da bir rivayettir.

Baba adı tartışmalıdır ve tartışma sıradan bir ayrıntı değildir. Türbe kitâbesi onu Resul Balı'nın oğlu gösterir; Bektaşî geleneği ise Mürsel Balı'nın oğlu, Hacı Bektaş'ın da yalnız "yol oğlu" olduğunu söyler. Çelebi kolu ise Hacı Bektaş soyundan geldiğini savunur ve gerekçe olarak tarikatın "sultan" unvanını soy dışından kimseye vermediğini gösterir. Bir yazmada ise Bektaşî şeyhi Sersem Ali Baba'nın Dimetoka'da evlendiği bir Sırp prensesinden doğduğu anlatılır. Arşivdeki "Benim sevdiceğim Ali'dir Ali" nefesinin son dörtlüğü bu rivayetlerden birini seçer ve "Mürsel Baba'nın oğlu" der.

Dimetoka'daki büyük Bektaşî tekkesinde — Seyyid Ali Sultan, halk arasındaki adıyla Kızıl Deli dergâhında — şeyhlik yaptı. II. Bayezid onu oradan alarak 907/1501 civarında Hacı Bektaş dergâhının başına getirdi. Bu tayinin gerekçesi olarak Anadolu'daki Safevî propagandasına karşı bir denge arayışı gösterilir. Bektaşî geleneği ayrıca II. Bayezid'in ona intisap ettiğini anlatır; bu da rivayettir, belgeye dayanmaz.

Dergâhın başındayken tarikatı yeniden düzenledi. On iki imam anlayışının ve on iki post düzeninin kurumsallaşması, mücerredlik — evlenmeyen dervişlik — yolunun bir erkâna bağlanması ve Hak-Muhammed-Ali üçlemesiyle ifade edilen inancın yerleşmesi onun dönemine bağlanır. Şiî ve Hurûfî unsurları düzenin içine aldığı, ama bunu Safevî siyasetine bağlamadan yaptığı belirtilir. Türbesi Hacıbektaş'ta, Hacı Bektaş Velî'nin türbesinin yanındadır.

Şiir anlayışı ve dili

Şairliği belgeli değildir ve bu kaydın en önemli maddesidir. Sadettin Nüzhet Ergun 1944'te açıkça yazar: onun şiirle uğraştığına dair tarihî kaynaklarda bir kayda rastlanmamıştır, adına nefes kaydeden mecmualar sonraki devirlerde yazılmıştır ve bu şiirlerin ona aidiyeti kesin söylenemez, "isnad da olabilir". TDV maddesi de ona atfedilen şiirlerin hiçbirinin doğrulanmadığını belirtir. Bu arşivdeki üç metin bu yüzden "Balım Sultan'ın şiirleri" değil, "Balım Sultan adına kayıtlı nefesler" olarak okunmalıdır.

Bu kayıtla birlikte, üç metnin ortak bir teknik profili var. Üçü de hece ölçüsüyle yazılmış: ikisi on birli, biri sekiz heceli. Üçü de dörtlüklerle ilerliyor, mahlas son dörtlükte geçiyor ve üçünün de son dizesi bir redifle sabitleniyor — "değme yarama", "haber ver imdi", "bizim". Yani aruz kullanan Hurûfî-Bektaşî şairlerinden farklı, doğrudan halk söyleyişine yakın bir hat.

Konu bakımından üçü de erkânın içinden konuşur. "Benim sevdiceğim Ali'dir Ali" pirin elinden alınan doluyu ve kapanmayan bir yarayı anlatır; "Evvel baştan Muhammed'e salevat" dört kapıyı kilitli bir eve benzetip baştan sona soru sorar ve yalnız bir soruya cevap verir; "Biz Urum abdallarıyız" ise çoğul ağızla konuşan bir abdal beyannamesidir ve dördüncü dörtlüğünde Hurûfî yüz okumasını üç dizeye sığdırır. Üçünün ortak yönü, bilgiyi açıklamak yerine sır saymalarıdır.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• ErkânnâmeBektaşî erkânının düzenlenmesi geleneksel olarak ona bağlanır; on iki post, mücerredlik ve on iki imam anlayışının kurumsallaşması onun dönemine atfedilir. TDV maddesi, bugüne ulaşmış ve ona ait olduğu doğrulanmış bir eser bulunmadığını kaydeder.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →
• Bektaşî Şairleri ve NefesleriArşivdeki üç metnin kaynağı bu derlemedir. Sadettin Nüzhet Ergun "Balım Sultan namına kayıdlı bulunan üç şi'ri dercediyorum" diyerek metinleri basar ve aidiyet şüphesini aynı paragrafta açıkça söyler. Metinler Türkçe Vikikaynak'taki 144570 numaralı sürümden aktarıldı.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →
• Bektaşî mecmualarıAdına kayıtlı nefeslerin bulunduğu geç dönem el yazması derlemeler. Ergun bu mecmuaların "muahhar devirlerde" yazıldığını ve eski vesikalar bulunana kadar şiirleri ona ancak şüpheyle bağlayabileceğimizi belirtir.

Edebiyat tarihindeki yeri

Balım Sultan'ın Bektaşîlik tarihindeki yeri şiirlerinden değil, kurduğu düzenden gelir. On iki post, mücerredlik yolu ve erkânın bugünkü şekli ona bağlandığı için tarikat onu Hacı Bektaş Velî'den sonra ikinci pir sayar; türbesi de Hacıbektaş'ta pirin türbesinin yanındadır ve bugün hâlâ ziyaret edilir. Öte yandan bu merkezî konum, hakkındaki bilgi kıtlığını kapatmaz: adı çok anılan bir kişinin devrinden tek bir vesika kalmamış olması, onun hakkında bilinen her şeyi rivayet düzeyinde bırakıyor. Baba adının kim olduğu, asıl adının Hızır Balı olup olmadığı, Dimetoka'ya nasıl geldiği — hepsi kaynaklara göre değişir. Adına kayıtlı nefesler de bu belirsizliğin parçasıdır: geç mecmualarda görünürler, güzel metinlerdir ve Bektaşî repertuvarında yer tutmuşlardır, ama onun kaleminden çıktıklarını gösteren hiçbir eski kayıt yoktur. Bu arşiv metinleri yayımlarken bu ayrımı her şiirin kaynak notunda tekrar ediyor.