Ey Dilâ Akl Adın Anıp Gidenler

Şiir aşk şarabını içenin akıldan dönüp sonsuz sarhoş kalmasını, akıllının ise iyiliği adından kalan nişana çevirmesini karşılaştırır. Zaman gönül şehrini yıkar; Âşık Ömer servi boylu sevgilinin naz ve cefasıyla mahzun olur.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Ey dilâ akl adın anıp gidenler

   Cür’a-i câm-ı aşkı nûşedenler

   Gitti uslanmadı dîvâne kaldı

   Ebed ayılmadı mestâne kaldı

   1Ey gönül, aklın adını anıp gidenler,

   2Aşk kadehinin yudumunu içenler,

   3Gitti; uslanmadı, divane kaldı.

   4Sonsuza dek ayılmadı, sarhoş kaldı.

   Aşk kadehinden bir yudum içen kişi aklı yalnız adıyla anar; gerçekte uslanmadan gider ve sonsuz sarhoşlukta kalır. Divanelik geçici taşkınlık değil ayılmanın artık mümkün olmadığı kalıcı bir bilinç hâlidir.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Âkil olan akıl sözün tuttular

   İylikle cihânı gör terkettiler

   Yamana yahşiye iylik ettiler

   İyliği nâmına nişâne kaldı

   1Akıllı olanlar aklın sözünü tuttular.

   2İyilikle dünyayı görüp terk ettiler.

   3Kötüye de iyiye de iyilik ettiler.

   4İyilikleri adlarına bir nişan olarak kaldı.

   Akıllılar aklın öğüdünü tutup dünyayı iyilikle terk eder; iyiliklerini dost-düşman ayrımı yapmadan dağıtırlar. Ölümden veya ayrılıştan sonra kişiden kalan nişan servet değil, adıyla birlikte anılan bu davranış olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Anca çektim rûzigârın kahrini

   Hem harâbe verdi gönül şehrini

   Nûş eyledim kâse kâse zehrini

   Şâzılık olmadı vîrâne kaldı

   1Zamanın kahrını öylesine çok çektim ki

   2Gönül şehrini de harabeye çevirdi.

   3Onun zehrini kâse kâse içtim.

   4Sevinç olmadı; geriye virane kaldı.

   Zamanın kahrı gönül şehrini yıkar; konuşan bu yıkımın zehrini kâse kâse, yani tekrarlanarak içer. Sonuçta sevinç kurulmaz ve şehir virane kalır; içmek burada haz değil acıyı bilinçli biçimde tüketme eylemidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Arzı hüsneylese bir servi kamet

   Niyaz eylemektir âşıka âdet

   Sever gönül elde değil adâvet

   Nâz etmek ol kaşı kemane kaldı

   1Servi boylu sevgili güzelliğini sunsa,

   2Âşığın âdeti niyaz etmektir.

   3Gönül sever; düşmanlık elde değildir.

   4Naz etmek o yay kaşlı sevgiliye kaldı.

   Servi boylu sevgili güzelliğini gösterdiğinde âşığın karşılığı niyazdır; gönlün sevmesi iradeyle durdurulamaz. Düşmanlık elde olmadığı gibi naz da âşığın denetiminde değildir, yay kaşlı sevgilinin seçtiği tavır olarak kalır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Der ki Âşık Ömer hâtırım mahzun

   Hiddetinde bir yer komadı memnu

   Şümârı cevr ile hâlim diğergûn

   Leyli’ye cefası bahâne kaldı

   1Âşık Ömer der ki: gönlüm mahzun.

   2Öfkesi bende hoşnut kalmış bir yer bırakmadı.

   3Cefanın hesabıyla hâlim değişti.

   4Leyla’ya edilen cefa yalnız bahane olarak kaldı [özne belirtilmiyor].

   Mahlaslı bölüm Ömer’in mahzunluğunu sevgilinin öfkesiyle açıklar. ‘Şümâr’ sayma ve hesap yüzeyidir; kaynakta ‘sayısız’ anlamını kuracak bir ön unsur bulunmaz. Cefa hesabı hâli değiştirir, son dizede Leyla’ya cefa eden özne ise belirtilmediğinden aktarım edilgen tutulur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle