Ey dirîga kim yine aldı beni cezb-i hevâ

Dünya dışı şeylerden vazgeçmişken hevanın çekimi konuşanı yeniden çok cefalı bir güzele bağlar. Aşk ateşi aklı ve iradeyi alır; ceylan göz avlar, saç tuzağı gönül kuşunu bırakmaz. Şarap, mum-pervane ve ay yüz imgeleriyle sarhoşluk büyür; sevgilinin kâkül ve gamzesi âşıkları avlamak için hazırlanır. Köşeli ayraçlı Ömer mahlası korunur ve gönül belaların başı sayılır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Ey dirîga kim yine aldı beni cezb-i hevâ

   Yine çeşmim kıldı pür tâ serteser nakş-ı sivâ

   1Yazık, hevanın çekimi beni yine aldı;

   2Gözüm yine baştan başa “nakş-ı sivâ” ile doldu [terim kapalı].

   “Cezb-i hevâ” konuşanı iradesi dışında çeken arzu kuvvetidir; “yine” eski mücadeleye dönüşü bildirir. Gözün “pür” olması ve “serteser” bütünüyle dolmayı anlatır, fakat “nakş-ı sivâ”nın tam olarak hangi dış sureti gösterdiği kapalı tutulur.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   El çeküp vazgelmiş iken cümleden ben bîvefâ

   Yenile bir cevri çok dildâre oldum mübtelâ

   1Ey vefasız, ben her şeyden el çekip vazgeçmişken;

   2Yeniden cefası çok bir sevgiliye tutuldum.

   Konuşan önce “cümleden” el çekmiş, yani bütün bağları bırakmıştır; buna rağmen yeniden bir dilbere müptela olur. “Yenile” geri dönüşün tazeliğini, “cevri çok” yeni ilişkinin daha baştan bilinen bedelini verir; vazgeçiş arzunun çekimine dayanamaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Âteş-i aşk ile zâlim yaktı nâr etti beni

   Gitti akl u ihtiyârım bîkarâr etti beni

   1Zalim beni aşk ateşiyle yaktı, ateşe çevirdi;

   2Aklım ve iradem gitti, beni kararsız etti.

   Aşkın ateşi yalnız yakmaz, konuşanı bütünüyle “nâr” eder; beden ateşin nesnesinden maddesine dönüşür. Aklın yanında “ihtiyâr”ın da gitmesi düşünme ve seçme yetilerini birlikte siler, “bîkarâr” sözü sonucu sürekli huzursuzluk yapar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Bir bakışta çeşm-i âhûsu şikâr etti beni

   Dâm-ı zülfünden ne mümkin mürg-i dil âzâd ola

   1Ceylan gözü bir bakışta beni avladı;

   2Saçının tuzağından gönül kuşunun kurtulması mümkün mü?

   Ceylan gözü bir tek bakışta avcı gibi “şikâr” eder; av sahnesi bedenin gözünden başlar. Zülf “dâm”, gönül de “mürg” olduğunda saçın kıvrımları kuş kapanına dönüşür; soru biçimi özgürlüğün imkânsızlığını önceden kabul eder.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Cür’asın nûş ideli mestânesi oldum anın

   Şem’ine yanmaktayım pervânesi oldum anın

   1Onun yudumunu içeli sarhoşu oldum;

   2Mumunda yanıyorum, onun pervanesi oldum.

   Bir “cür’a”, yani tek yudum konuşanı sevgilinin mestanesi yapmaya yeter. Aynı bağlılık mum ve pervane sahnesine geçer: sevgili ışık kaynağı, konuşan çevresinde yanmayı sürdüren böcektir; içme sarhoşluğu yanma tutkusuyla birleşir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Mah cemâlin göreli dîvânesi oldum anın

   Mehcebîni aya benzer ruhi al çeşmi elâ

   1Ay yüzünü göreli onun divanesi oldum;

   2Ay alınlı, yüzü al, gözü ela.

   Ay yüzü görmek divaneliğin başlangıcıdır; görsel temas birimde doğrudan zihinsel dönüşüm üretir. “Mehcebîn”, al yüz ve ela göz portreyi ışık, renk ve bakış olarak üçe ayırır; kısa sıralama önceki uzun sarhoşluk açıklamasını yüz ayrıntılarında toplar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Âşıkı seydetmeğe kâküllerin çîn eylemiş

   Gamzeleri mübtelânın kasdına kîn eylemiş

   1Kâküllerini âşığı avlamak için kıvrımlı etmiş;

   2Yan bakışlarını tutkunlara kastetmek için kinli etmiş.

   Kâküllerin “çîn” edilmesi kıvrımın doğal değil av için hazırlanmış olduğunu ileri sürer. Gamzeler de müptelalara “kîn” besler; saç tuzak, yan bakış düşman olduğunda güzellik süs olmaktan çıkıp tasarlanmış saldırı düzenine dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Hüsnünü ol mehlika tâvus gibi zîn eylemiş

   Halkı âşık kılmak içün kendüye virmiş cilâ

   1O ay yüzlü güzelliğini tavus gibi süslemiş;

   2Halkı kendine âşık etmek için kendine parlaklık vermiş.

   Ay yüzlü sevgili güzelliğini “tâvus gibi” süsler; kuşun gösterişli tüyleri cilalı beden imgesine taşınır. “Halkı âşık kılmak” bu süslemenin açık amacı sayılır, “kendüye virmiş cilâ” da sevgilinin kendi görüntüsünü etkin biçimde parlatmasını söyler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Der ki bu Âşık [Ö]mer dil nice ma’nîler saçar

   Her bilüp bilmediği hercâyiye zârın açar

   1Bu Âşık [Ö]mer der: ‘dil’ nice anlamlar saçar [dil/gönül/söyleyiş açık];

   2Bildiği bilmediği her uçarı kişiye inleyişini açar.

   Mahlastaki eksik Ö harfi köşeli ayraçla görünür tamamlanır. Kaynak “dil nice ma’nîler saçar” der; “dil” burada organ, gönül veya söyleyiş alanlarına açılabildiği için tek anlama çevrilmez. İkinci dize bu çoğul anlamları ve inleyişi bildik bilmedik her hercaiye açma davranışını eleştirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Ne cefâsından hazer eyler ne cevrinden kaçar

    Bu gönül dedikleri başa belâ ender belâ

    1Ne cefasından sakınır ne eziyetinden kaçar;

    2Bu gönül dedikleri başa bela içinde beladır.

    Gönül ne cefadan “hazer” eder ne cevr karşısında kaçar; acıdan sakınma mekanizması çalışmaz. “Belâ ender belâ” Farsça iç içelikle belanın içinde başka bela kurar, gönlü yalnız sorun değil başa gelen bütün sorunların merkezi ilan eder.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle