Ey gönül bu gözlerimden dereler akmaktadır

Gözlerden dereler halinde akan yaş, damla damla ve köşe köşe çoğalırken hasret ateşi göğsü yakar. Devrin yemeğe kattığı mihnet zehri, feleğin ömrü iplik iplik silmesi ve insanların ekmek için şehir şehir dolaşması sıralı tekrarlarla anlatılır. Sırrı açmama öğüdü sonunda Ömer’e sözlerini hayattayken cilt cilt kitap etme çağrısı yapılır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Ey gönül bu gözlerimden dereler akmaktadır

   Katre katre dâne dâne gûşe gûşe âb âb

   1Ey gönül, gözlerimden dereler akmaktadır;

   2Damla damla, tane tane, köşe köşe, su su.

   Gözyaşı tek akıntı değil “dereler”dir; çoğul su yolu acının miktarını büyütür. İkinci dizedeki “katre katre / dâne dâne / gûşe gûşe” tekrarları damladan köşeye ilerler, “âb âb” suyu hem madde hem ritim olarak parçalar.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Nâr-ı hasret her mahal bu sînemi yakmaktadır

   Sîne sîne döne döne semt semt ü bâb bâb

   1Hasret ateşi her yerde bu göğsümü yakmaktadır;

   2Göğüs göğüs, döne döne, semt semt ve kapı kapı.

   Hasret “nâr”dır ve göğsü yalnız bir noktada değil “her mahal” yakar. Ardışık “sîne”, “semt” ve “bâb” tekrarları beden parçasından şehir yönüne ve kapıya genişler; ateş konuşanın içinden dış dünyanın bütün yönlerine yayılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Ey dirîga kimse bakmaz oldu asla yaşıma

   Gör ne geldi dahi neler gelse gerek başıma

   1Yazık, artık hiç kimse gözyaşıma bakmaz oldu;

   2Gör, başıma ne geldi ve daha neler gelecek.

   “Kimse bakmaz oldu” gözyaşının tanıksız kalışını söyler; acı sürerken toplumsal ilgi tükenmiştir. “Neler gelse gerek” geçmiş felaketi gelecekteki belirsiz dertlerle çoğaltır, başa gelen ile henüz gelmeyeni aynı korku çizgisinde tutar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Zehr-i mâr-ı mihneti devran katıptur aşıma

   Ölçe ölçe kâse kâse tâs tâs u kab kab

   1Devir, mihnet yılanının zehrini aşıma katmıştır;

   2Ölçe ölçe, kâse kâse, tas tas ve kap kap.

   Devir yemeğe “zehr-i mâr-ı mihnet” katar; sıkıntı zehirli yılanın maddesi olur ve günlük besine karışır. Ölçek, kâse, tas ve kap tekrarları bu zehrin rastgele değil ölçülüp farklı kaplarla sürekli sunulduğunu düşündürür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Geşt edüp gezdim bu dehrin bilmedim ahvâlini

   Âh ü vâh ile geçirdim ömrümün visâlini

   1Bu dünyayı dolaşıp gezdim, hâlini anlayamadım;

   2Ömrümün kavuşma vaktini ah ve vah ile geçirdim.

   Konuşan dehri “geşt” edip dolaşsa da ahvalini bilemez; deneyim bilgiyi garanti etmez. “Ömrümün visâlini” basılı tamlaması kavuşma zamanını çağrıştırır, fakat ah ve vahla geçirilmesi vuslatın yaşanıp yaşanmadığını açık bırakır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Çarh-ı gerdûn silmededir ömrümün konkalini

   Çeke çeke dize dize tel tel u sâb sâb

   1Dönen felek ömrümün “konkal”ini silmektedir [terim kapalı];

   2Çeke çeke, dize dize, tel tel ve “sâb sâb” [terim kapalı].

   “Çarh-ı gerdûn” dönerken ömrün “konkal”ini siler; bu olağandışı basılı terim tahminle başka kelimeye çevrilmez. Çekme, dizme ve tel tekrarları ipliksi çözülüş izlenimi verir, “sâb sâb” ise anlamı kapalı ritmik son parça olarak korunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Çektiği zahmet kiminin bir nizâm-ı hâl içün

   Bir elem gelmez kiminin gönlüne isyân içün

   1Kiminin çektiği zahmet, hâline düzen vermek içindir;

   2Kiminin gönlüne isyan için bir acı gelmez.

   Kimi insanın zahmeti “nizâm-ı hâl” içindir; çile geleceği düzene koyma amacı taşır. Buna karşı kiminin gönlüne isyan sebebiyle bile elem gelmemesi eşitsiz dağılımı gösterir, aynı dünyada yükün kişiden kişiye değiştiğini bildirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Gezdirir dünyâda bahtı kimini bir nân içün

   Dâğ dâğ u şehr şehr ü yer yer ü bâb bâb

   1Talih kimini dünyada bir ekmek için gezdirir;

   2Dağ dağ, şehir şehir, yer yer ve kapı kapı.

   “Bir nân” geçim için gereken en küçük somut hedef, insanı dünyada dolaştırmaya yeter. Dağ, şehir, yer ve kapı tekrarları yolculuğu coğrafyadan eve kadar katmanlandırır; talih kişiyi ekmek uğruna her ölçekte gezdiren faildir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Açma râzın kimseye ger olmak istersen esen

   Açar isen çâre nedir çâre dâim aç dehen

   1Esen olmak istersen sırrını kimseye açma;

   2Açarsan çare nedir? Çare daima ağız açmak [dizim paradoksal].

   Sırrı açmamak esenlik şartı olarak verilir; mahremiyet can güvenliğiyle birleşir. İkinci dize “açar isen”den “aç dehen”e dönerek açmanın çaresi yine ağız açmakmış gibi paradoks kurar; bu kapalı öğüt düz bir susma buyruğuna indirgenmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Bir kitab et ey Ömer bu sözlerini sağ iken

    Cild cild ü cüz cüz’ü harf harf ü bâb bâb

    1Ey Ömer, hayattayken bu sözlerini bir kitap et;

    2Cilt cilt, cüz cüz, harf harf ve bölüm bölüm.

    Ömer’e yönelen son çağrı sözleri hayattayken “bir kitab” etmektir; geçici ses kalıcı yazıya çevrilir. Cilt, cüz, harf ve bâb sıralaması bütünden en küçük işarete ve yeniden bölüme gider, şiirin tekrar tekniğini kitap mimarisine taşır.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle