Ey güzel hançer çeküp kasdetme insân üstüne

Konuşan güzelden insana hançer çekmemesini ve göğüsteki kana yeni kan eklememesini ister. Aşkın yakıcılığını bilseydi bu ateşe düşmeyeceğini söyler; can ve gönül kavuşmayı istese de feleğin ayrılık üstüne dönmesinden korkar. Güzelliğin nazardan saklanması, kâkülün peçe olması ve benlerin Hint şahı gibi İran üzerine otağ kurması tasarlanır. Ömer’i sarhoş eden Cem kadehi değil saf dudak şerbetidir; sevgili uğruna baş ve can feda edilir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Ey güzel hançer çeküp kasdetme insân üstüne

   Sînede derdim yanar kan eyleme kan üstüne

   1Ey güzel, hançer çekip insanın üstüne kastetme;

   2Göğüste derdim yanar, kan üstüne kan yapma.

   Sevgiliye “hançer çekme” denmesi güzelliği gerçek saldırı tehdidiyle yan yana getirir. Göğüsteki dert zaten yanar ve kan vardır; “kan üstüne kan” yeni yaranın mevcut acıyı çoğaltacağını söyler.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Bilmedim aşkın beni tâ böyle ihrâk eylesin

   Yohsa düşmezdim varup bu nâr-ı sûzân üstüne

   1Aşkın beni böyle yakacağını bilmedim;

   2Yoksa gidip bu yakıcı ateşin üstüne düşmezdim.

   Konuşan aşkın kendisini “ihrâk” edeceğini önceden bilmediğini kabul eder; bilgisizlik gönüllü girişin mazeretidir. “Nâr-ı sûzân üstüne” gidip düşmek, sevdayı uzaktan gelen yangın değil bizzat yaklaşılmış yakıcı zemin yapar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Geçti gönlüm mübtelâdır sana ammâ neyleyim

   Bir terahhum eylemezsin bana ammâ neyleyim

   1Gönlüm sana tutuldu, ama ne yapayım;

   2Bana bir kez merhamet etmezsin, ama ne yapayım.

   Gönül “geçti” ve sevgiliye müptela oldu; karar artık geride kalmıştır. İki kez yinelenen “ammâ neyleyim” çaresizliği, sevgilinin tek bir merhamet bile göstermemesi karşısında eylem imkânının tükenişini duyurur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Vaslın ister cân ü dil bir yana ammâ neyleyim

   Korkarım çarh-ı felek dönerse hicrân üstüne

   1Can ve gönül kavuşmanı ister bir yana, ama ne yapayım;

   2Felek ayrılık üstüne dönerse korkarım.

   Can ile dil vuslatı birlikte ister; beden ve iç söz aynı hedefe yönelir. Buna karşı korku çarhın dönmesine bağlıdır: felek “hicrân üstüne” gelirse mevcut ayrılık yeni bir ayrılıkla ağırlaşacaktır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Hüsnünü sakla nazardan kâkülün eyle nikab

   Âfitâba perde çek zulmette kalsun mâhitâb

   1Güzelliğini nazardan sakla, kâkülünü peçe et;

   2Güneşe perde çek, ay ışığı karanlıkta kalsın.

   Nazar tehlikesine karşı kâkül “nikab” yapılır; saç kendi yüzünü örten koruyucu kumaşa dönüşür. Güneşin önüne perde çekmek ve ay ışığını karanlıkta bırakmak, sevgilinin güzelliğini göksel rakiplerden bile saklamayı amaçlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Safha-i ruhsârın üzre benlerin olmaz hisâb

   Şâh-ı Hindîdir otağın kurdu Îrân üstüne

   1Yanak sayfanın üstündeki benlerin hesabı yoktur;

   2Hint şahıdır, İran’ın üstüne otağını kurdu.

   Yanak “safha”, yazılı sayfadır ve üzerindeki benler sayılamaz koyu işaretlerdir. Bunlardan biri “Şâh-ı Hindî”ye büyür, İran üstüne otağ kurar; küçük yüz noktası siyah ten ve doğu imparatorluğu imgeleriyle fetih sahnesine dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Mest eden Âşık Ömer’i elde câm-ı Cem değil

   Lâ’l-i nâbın şerbetinden içtiğim zemzem değil

   1Âşık Ömer’i sarhoş eden eldeki Cem kadehi değildir;

   2Saf dudağının şerbetinden içtiğim zemzem değildir.

   Ömer’in sarhoşluğunun kaynağı “câm-ı Cem” değildir; efsanevi kadeh reddedilir. Saf dudak şerbeti de zemzem değildir denerek dünyevi sevgilinin içkisi kutsal ve hükümdarlık içeceklerinden ayrı, kendine özgü güç kazanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Râh-ı aşkında eğer serden geçersem gam değil

   Uğruna kurbân olayım baş ile cân üstüne

   1Aşk yolunda başımdan geçersem gam değildir;

   2Uğruna kurban olayım, baş ve can üstüne.

   Aşk yolunda “serden geçmek” hem başı feda etmek hem candan vazgeçmek anlamına gelir; konuşan bunu gam saymaz. Son dizede baş ile can açıkça üst üste sunulur, sevgili uğruna kurbanlık en yüksek bedensel bedelle tamamlanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle