Ey meded ol nevcivânın hâtırı kalmış bana

Genç ve amber saçlı sevgilinin gönlü konuşana kırılmıştır; suçun ne olduğu bilinmez. Sayısız cefa, yoksulluk, birkaç cevap ve rakiple kurulan meclis görünür; ancak ‘Şâh-ı aşkında anın’, ‘başka yüzünden’ ve ‘anlayan… kim ferâmûş eyledi’ zincirleri tahminle tamamlanmaz. Sevgilinin yüzüne bakmaması dünyayı karartır; son birim söze gücenmeyi açıklar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Ey meded ol nevcivânın hâtırı kalmış bana

   Kâkülü anber feşânın hâtırı kalmış bana

   1Yardım, o gencin gönlü bana kırılmış;

   2amber saçanın gönlü bana kırılmış.

   “Ey meded” çığlığı, daha sebep açıklanmadan kırgınlığın aciliyetini duyurur. “Nevcivân” ve “anber-feşân” kâkül övgüleri sevgiliyi güzel gösterirken iki dizede yinelenen “hâtırı kalmış bana” sözü onun gönlünün konuşana karşı kapandığını bildirir; övgü ile gücenme aynı nakaratta birbirine bağlanır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Neyledim bilmem ki ben ol gözleri mestâneye

   Hışm eden kaşı kemânın hâtırı kalmış bana

   1O sarhoş gözlüye ne yaptım bilmiyorum;

   2öfke eden keman kaşlının gönlü bana kırılmış.

   “Neyledim bilmem” ifadesi suçu bilinmeyen bir sorgu açar; sevgilinin gözleri “mestâne”, kaşı ise hışımla gerilen “kemân”dır. Sarhoş bakışın gevşekliği ile öfkeli yayın gerilimi yüz üzerinde karşıt iki hareket kurar ve konuşan, ne yaptığını bilmediği hâlde bu hazır silahın hedefinde kalır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Şâh-ı aşkında anın çektim cefâlar bîhisâb

   Ben gedâya âşinâlık etmeğe eyler hicâp

   1‘Şâh-ı aşkında anın’ — sayısız cefa çektim [tamlamanın bağı kapalıdır];

   2ben yoksulla tanışıklık etmeye utanır.

   Konuşan “cefâlar bîhisâb” çektiğini ve kendisini “gedâ” saydığını açıkça söyler; sevgilinin onunla âşinalık etmeye “hicâp” etmesi mesafeyi büyütür. Buna karşılık “Şâh-ı aşkında anın” yüzeyindeki tamlama ‘onun aşk şahı uğruna’ diye yeniden kurulmaz. Şah, aşk ve ‘anın’ arasındaki bağ basılı tanığın kapalı sırasıyla bırakılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Bilmeyüp başka yüzünden söyledim bir kaç cevâp

   Rûyi hûb ince miyânın hâtırı kalmış bana

   1Bilmeden, ‘başka yüzünden’ birkaç cevap söyledim [bağ kapalıdır];

   2güzel yüzlü, ince bellinin gönlü bana kırılmış.

   “Bilmeyüp” sözün kasıtsız çıktığını, “bir kaç cevâp” ise hatanın konuşmayla ilgili olduğunu gösterir. Fakat “başka yüzünden” hem yüz imgesine hem sebep bildiren kullanıma açık olduğundan kesin bir üçüncü kişi suçu kurulmaz. Güzel yüz ve ince bel övgüsü, nedeni tam çözülemeyen kırgınlık nakaratına bağlanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ol perî ağyâr ile karşımda mey nûş eyledi

   Ol rakîb-i bed likanın pendini gûş eyledi

   1O peri karşımda başkalarıyla şarap içti;

   2o kötü yüzlü rakibin öğüdünü dinledi.

   Peri sevgilinin âşığın gözü önünde “ağyâr ile” şarap içmesi, kırgınlığı kıskandırıcı bir gösteriye çevirir. Daha ağır olan, “rakîb-i bed-likâ”nın pendini dinlemesidir: güzel peri ile kötü yüzlü rakip yan yana getirilir ve mecliste kimin sözünün “gûş” edildiği, kimin dışarıda bırakıldığını belirler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Anlayan ol bîvefâyı kim ferâmûş eyledi

   Bîbedel hûrî cinânın hâtırı kalmış bana

   1‘Anlayan ol bîvefâyı kim ferâmûş eyledi’ [özne ve soru bağı kapalıdır];

   2eşsiz cennet hurisinin gönlü bana kırılmış.

   “Anlayan”, “ol bîvefâyı”, “kim” ve “ferâmûş eyledi” unsurları basılı dizede tamamlanmış bir soru öznesi vermez. Bu yüzden ‘o vefasızı kim unuttu?’ biçiminde noktalama ve fail eklenmez. İkinci dize sevgiliyi eşsiz cennet hurisi diye över; unutma yüzeyinin kapalı oluşu ile hâtırın kalması birlikte korunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Ey Ömer sohbet idüp bakmadı asla yüzüne

   Ol mahal rûy-i zemîn zulmet göründü gözüne

   1Ey Ömer, sohbet etti ama asla yüzüne bakmadı;

   2o anda yeryüzü gözüne karanlık göründü.

   Mahlasla kendine seslenen Ömer, sevgilinin sohbet edip yine de “asla” yüzüne bakmamasını kaydeder; aynı ortamda bulunmak gerçek yakınlık yaratmaz. Bakışın esirgenmesiyle “rûy-i zemîn” gözüne zulmet görünür: sevgilinin yüzü görünmeyince bütün yeryüzü ışığını yitiren öznel bir manzaraya dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Ol melek sîmâ senin gayet alınmış sözüne

   Dişi dürr gonca miyânın hâtırı kalmış bana

   1O melek yüzlü senin sözüne çok alınmış;

   2inci dişli, gonca belli sevgilinin gönlü bana kırılmış.

   Son birim kırgınlığın derecesini “gayet alınmış” sözüyle artık açıkça teşhis eder ve sebebi doğrudan “senin sözüne” bağlar. Buna rağmen diş “dürr”, beden “gonca miyân” diye övülür; konuşan kendi sözünün zararını kabul ederken sevgilinin güzelliğinden vazgeçmez, nakarat da onarım bekleyen gönlü son kez hatırlatır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle