Ey peri, biçimine insan desem yeridir

Şair sevgiliyi insana benzeyen eşsiz peri, cömertlik madeni ve Hatem diye över. Saçını Aslan burcuna, kaşını yaya, sözünü ölülere can veren İsa nefesine benzetir. Sevgilinin gönül hırsızı ve nüktedan yönünü de vurgular; kapanışta hizmetindeki Âşık Ömer’i aklını yitirmiş şaşkın ve sersem olarak tanımlar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Ey perî şeklin benîâdem de dersem elverir

   Âdem ammâ misli yok âdem de dersem elverir

   1Ey peri, biçimine insan desem yeridir.

   2İnsansın ama benzeri yok; sana gerçek insan desem yeridir.

   Sevgili peri görünüşlü olsa da insan diye anılabilir; asıl vurgu benzerinin bulunmamasındadır. Şair olağan tür adlarını kullanırken her birini sevgilinin eşsizliği karşısında yeniden tanımlar.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Bir görem kân-ı mürüvvet sâhibi cânânesin

   Ben sana bu tarz ile Hâtem de dersem elverir

   1Seni bir kez görsem; cömertlik kaynağı, gönül sahibi sevgilisin.

   2Bu tavrınla sana Hatem desem yeridir.

   Cömertlik madeni ve gönül sahibi oluşu, sevgiliyi efsanevi cömert Hatem’le eşitler. Güzellik övgüsünün yanına ahlaki değer eklenir; görülmek istenen kişi yalnız yüzüyle değil eliyle de seçkindir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Kâkülün burc-i Esed bir şîr-i garrâdır özün

   Giceni kadr eylemiş Hak îd-i ekber gündüzün

   1Kâkülün Aslan burcudur, özün görkemli bir aslandır.

   2Tanrı geceni Kadir Gecesi, gündüzünü büyük bayram yapmış.

   Kâkül Aslan burcu, sevgilinin özü görkemli aslan olur; gece Kadir, gündüz bayrama çevrilir. Saç ve zaman aynı kutsal-göksel düzen içinde sevgilinin çevresinde yeniden değer kazanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Gamzeler dökmüş hadengin kasd-ı cân eyler gözün

   Ey kemân ebrû sana Rüstem de dersem elverir

   1Yan bakışların ok dökmüş, gözün cana kasteder.

   2Ey yay kaşlı, sana Rüstem desem yeridir.

   Yan bakışın okları cana kastederken yay biçimli kaş bu silahın doğal parçasıdır. Rüstem benzetmesi sevgiliyi pasif güzel değil, bakışıyla savaşan destansı bir kahraman düzeyine çıkarır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Kâkül-i hoşbûyun alan bûyuna anber dedi

   Seyr edenler kamet-i mevzûnunu ar’ar dedi

   1Hoş kokulu kâkülünün kokusunu alan ona amber dedi.

   2Ölçülü boyunu seyredenler ardıç dedi.

   Saçın kokusu amber, düzgün boy ardıç diye adlandırılır. Koklama ve görme duyuları ayrı benzetmeler üretirken sevgilinin bedeni tabiat ile değerli koku maddesinin kesiştiği alan olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Ter dedi kimi arak rûyin kimisi dür dedi

   Çîn seher düşmüş gül-i şebnem de dersem elverir

   1Kimi onun yüzündeki neme ter, kimisi inci dedi.

   2Basılı ‘Çîn seher’ yüzeyiyle düşmüş çiğe benzetsem yeridir.

   Ter ile yüz için verilen adlar ve ‘Çîn seher’ yüzeyi tam açıklık taşımaz. Şair çiğ görüntüsünü korur fakat coğrafya ya da zaman bağı kurmadan, parlak ve taze görünüşü belirsizliğiyle bırakır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Ne gönüller uğrusu fettân imişsin ey civan

   Bulmadım âlemde bir sen gibi şûh-i nüktedân

   1Ey genç, ne gönül hırsızı ve büyüleyiciymişsin.

   2Dünyada senin gibi nüktedan bir güzel bulamadım.

   Genç sevgili gönülleri çalan büyüleyici kişidir; dünyada onun gibi nüktedan bulunmaz. Hırsızlık suçlaması, söz zekâsına duyulan hayranlıkla yumuşar ve gönüllü kaybın itirafına dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Her kelâmın mürde-i sad sâle eyler bahş-ı can

   Nutk-i pâkin Îsî-i Meryem de dersem elverir

   1Her sözün yüz yıllık ölüye can verir.

   2Temiz sözünü Meryem oğlu İsa saysam yeridir.

   Her kelam yüz yıllık ölüyü canlandırdığı için sevgilinin temiz sözü İsa nefesine benzetilir. Konuşma yalnız güzel işitilmez; dinleyeni ruhen dirilten mucizevi etki taşıdığı ileri sürülür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Derdimendindir esîrindir giren yok araya

   Hâtırın sor da azâr etme bu ben bîçâreye

   1Araya girecek kimse yok; ben dertlin ve esirinim.

   2Bu çaresizin hâlini sor, onu incitme.

   Şair kendisini sevgilinin dertlisi ve esiri sayar, araya kimsenin giremeyeceğini bildirir. Hâl sorma ve incitmeme isteği, övgülerin altında karşılık bekleyen savunmasız kişiyi görünür kılar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Hizmet-i aşkında ben Âşık Ömer âvâreye

    Aklı yok bir vâlih ü sersem de dersem elverir

    1Aşk hizmetinde ben Âşık Ömer adlı avareye

    2Aklı yok, şaşkın ve sersem desem yeridir.

    Ömer aşk hizmetindeki avareyi kendisi olarak adlandırır ve aklını kaybetmiş sersem diye niteler. Son övgü sevgiliye değil, bu eşsiz güzellik karşısında bozulan şair benliğine yönelir.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle