Aşk İnsanı Bir Hâlden Bir Hâle Sokar

Âşık Ömer aşkın insanı sevindirip ağlatan, sultanı karınca ve harabeyi mamur eden karşıt gücünü sıralar. Yaş, şöhret, zenginlik ve yoksulluk sürekli yer değiştirirken aşk hem yükseliş hem düşüş imkânı taşır; şair gaflet ve gurura karşı uyanık kalmayı öğütler.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Gâh olur bin şevk ile mesrûr eder aşk âdemi

   Gâh ağladır gehî mehcûr eder aşk âdemi

   1Aşk bazen insanı bin coşkuyla sevindirir.

   2Bazen ağlatır, bazen de insanı uzak düşürür.

   İlk iki dize aşkı tek yönlü mutluluk olmaktan çıkarır: aynı güç coşkuyla sevindirir, ağlatır ve ayırır. ‘Bazen’ tekrarı, âşığın hiçbir hâli kalıcı sayamayacağı değişken bir düzen kurar.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Gâh zulmette olur pür nûr eder aşk âdemi

   Gâh olur şâhı Süleyman mûr eder aşk âdemi

   1Bazen karanlıktakini ışıkla doldurur.

   2Bazen Süleyman gibi bir şahı karınca eder.

   Karanlığı ışıkla doldurmak yükselişken Süleyman’ı karıncaya çevirmek kudretin tersine dönüşüdür. Aşk, hükümdarın büyüklüğünü bile küçültebilir; ölçüsünü toplumsal makamdan bağımsız kurar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Gâh hâk-i pâlar içre Tür eder aşk âdemi

   Gâhi dünyâda begayet hor eder aşk âdemi

   1Bazen insanı ayak toprağı içinde Tur dağına yükseltir.

   2Bazen de dünyada son derece hor kılar.

   Ayak toprağındaki kişiyi Tur dağına yükseltmek aşağılıkla vahiy mekânını birleştirir. Hemen ardından gelen horluk, bu yücelişin güvenli bir mevki olmadığını ve aşkın kişiyi tekrar dünyada küçültebildiğini bildirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Gâhi gâm âyîne-i dilde değildir cilvedâr

   Gâh bir ma’sûm olur aşk gâh olur bîihtiyar

   1Bazen gam gönül aynasında görünmez.

   2Aşk bazen masumdur, bazen iradeyi elden alır.

   Gamın gönül aynasında görünmemesi kısa bir açıklık anıdır; fakat aşkın iradeyi alması masumiyetle yan yana durur. Şair aşkı suçsuz bir çocuk kadar saf, insanı kendinden çıkaracak kadar güçlü gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Âdeme bin dürlü sûretle görünür âşikâr

   Sâki-i devrân elinden geh içirir zehr-i mâr

   1İnsana bin türlü biçimde açıkça görünür.

   2Zamanın sâkîsi elinden bazen yılan zehri içirir.

   Bin türlü görünüş, aşkın tek tanıma sığmadığını açıklar. Zamanın sâkîsi bazen yılan zehri sunar; içilen şey meclis içkisi görünümünde olsa da sonuç acı ve tehlikeli olabilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Geh safâ câmm sunup mey hür eder aşk âdemi

   Cür’a-i aşktan yine mahmûr eder aşk âdemi

   1Bazen sefa kadehini sunup insanı içkiyle özgürleştirir.

   2Aşk yudumuyla insanı yine sersem bırakır.

   Sefa kadehi özgürleştirirken aşk yudumu sersemlik bırakır. Aynı içme imgesi rahatlıkla mahmurluğu yan yana taşır; âşık zevkin ardından bile tam ayıklığa ve denetime dönemez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Gâh olur pîr-i pedersin geh peder ma’sûmusun

   Gâh mürde zindesi geh zindenin merhûmusun

   1Bazen yaşlı bir babasın, bazen babanın masum çocuğusun.

   2Bazen ölünün dirisi, bazen dirinin merhumusun.

   Yaşlı baba ile masum çocuk arasında gidip gelmek yaş ve otoriteyi sabit kimlik olmaktan çıkarır. Aşk insanı bir anda tecrübeli koruyucudan korunmaya muhtaç başlangıç hâline döndürebilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Gâh bîkarar hakikat meclisinin mûmusun

   Gâh olur kim serteser âlemlerin meşhûrusun

   1Bazen kararsızsın, hakikat meclisinin mumu olursun.

   2Bazen bütün âlemlerde şöhret bulursun.

   Kararsız kişi bir yandan hakikat meclisinin mumu olup kendi yanışıyla çevresini aydınlatır, bir yandan bütün âlemlerde ün kazanır. İçteki dengesizlik ile dışarıdaki rehberlik ve şöhret yan yana getirilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Gâh olur halkın gözünden dür eder aşk âdemi

   Lâmekân iklimine Mansûr eder aşk âdemi

   1Bazen aşk insanı halkın gözünden uzaklaştırır.

   2Bazen de onu mekânsızlık ülkesinde Mansur eder.

   Şöhretle gözden uzak düşme arka arkaya gelir; toplumun bakışı da aşkın değiştirdiği geçici bir ölçüdür. Mansur adı, görünmezliğin ardından aşk sözünü can pahasına ilan eden en yüksek ve tehlikeli tanıklığı çağırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Gâh âlem kabzına fermân olursa zîr.i dest

    Serseri dehri gezersin gâh hayran gâh mest

    1Bazen âlem avucunda, fermanının altında olur.

    2Bazen dünyayı başıboş, hayran ve sarhoş dolaşırsın.

    Âlemi avuçta tutan ferman sahibi bir anda dünyayı başıboş dolaşan hayrana dönüşür. Aşk dış iktidarı iç şaşkınlık karşısında etkisizleştirir; yönetebilen kişi kendi yönünü bulamaz olur.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
11. 11

    Gâh bir sâkî eder devrân-ı câmın geh şikest

    Gâh olursun zerre i nâçiz veş hâk içre mest

    1Zaman bazen seni kadeh döndüren sâkî yapar, bazen kırar.

    2Bazen değersiz bir zerre gibi toprakta sarhoş yatarsın.

    Sâkî olmak kadehi dağıtma gücüdür, kırılmak ise aynı devrin kişiyi nesneye çevirmesidir. Toprakta değersiz zerre gibi yatmak, meclisin merkezinden görünmezliğin en alt noktasına inişi tamamlar.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
12. 12

    Gâh rif’at gösterüp meşhûr eder aşk âdemi

    Bir harâb-ı beyt iken ma’mûr eder aşk âdemi

    1Aşk bazen yükseltip insanı ünlü eder.

    2Harap bir evken insanı onarıp mamur eder.

    Yükseltip ünlü eden aşk, harap evi de mamur eder; şöhret dışarıdaki, onarım içerideki değişimdir. Birim aşkın yalnız yer değiştirmediğini, dağılmış benliği yeniden yaşanabilir hâle getirebildiğini söyler.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
13. 13

    Kalmayım dersen Ömer gaflette ayn.ı sırrı aç

    Âlem-i aşk bir aceb mir’ât-ı ibrettir göz aç

    1Ey Ömer, gaflette kalmak istemiyorsan sırrın özünü aç.

    2Aşk âlemi şaşırtıcı bir ibret aynasıdır; gözünü aç.

    Ömer sırrın gözünü açmayı gaflete karşı çare sayar. Aşk âleminin ayna oluşu, önceki bütün zıtlıkların seyredilip ibrete çevrilmesini ister; yaşamak kadar gördüğünü anlamak da önemlidir.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
14. 14

    Gâh a’lâ gâh ra’nâlarla tab’m imtizâc

    Serseri dehri gezersin gâh yalın gâh aç

    1Bazen yücelerle, bazen güzellerle yaradılışım uyuşur.

    2Bazen dünyayı başıboş, çıplak ve aç dolaşırsın.

    Yüceler ve güzellerle uyum, ardından çıplak ve aç dolaşma gelir. Aşkın toplulukla uyuşan estetik anı ekonomik ve bedensel yoksunlukla kesilir; şair bu inişi süslemeden açıkça söyler.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
15. 15

    Gâh olur şâh-ı cihan düstûr eder aşk âdemi

    Gafil olma kim sakın mağrûr eder aşk âdemi

    1Aşk bazen insanı dünya şahına vezir eder.

    2Gafil olma; sakın, aşk insanı gururlandırır.

    Dünya şahına vezir olmak en yüksek siyasal yükselişlerden biridir, fakat son uyarı bunun gurura dönüşebileceğini bildirir. Şiir aşkı koşulsuz övmekle bitmez; onun verdiği makamın benliği büyütmesine karşı uyanıklık ister.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle