Kafiye-i Nûn / Ez-kafiye-i nûn 2

Kafiyesi "-âneden" üzerine kurulu zengin bir gazel. Her beyit bir vazgeçmeyi reddeder: gamze deli gönülden, âşık cânâneden, sarhoş gönül gam yarasından ayrılmaz.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Gamzesi olmaz cüdâ bir dem dil-i dîvâneden

   Geçmez ol hûnî safâ-yı kûşe-i meyhâneden

   1Yan bakışı bir an olsun deli gönülden ayrılmaz;

   2o kan dökücü, meyhane köşesinin sefasından vazgeçmez.

   Gamze burada sevgiliden kopup kendi başına iş gören bir fâile dönüşür; "hûnî" (kan dökücü) sıfatı da sevgiliye değil doğrudan bakışa verilir. Deli gönül ise gamzenin uğradığı meyhane köşesi gibi düşünülür. İki dize de olumsuz fiille biter: ayrılmaz, geçmez.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Hâtır-ı cemşîd-veş eyler neşât-âbâd-ı şevk

   Yâd-ı lâ'lin kim geçer gâhî dil-i vîrâneden

   1Gönlü Cemşîd'inki gibi şevkin şenlik yurduna çevirir

   2viran gönülden ara sıra geçen dudağının hatırası.

   Dudağın hatırası viran gönülden geçince, gönlü Cemşîd gibi şevkin şenlik yurduna çevirir. ‘Lâ‘l’ hem kırmızı dudak hem yakut çağrışımı taşır; beyit dönüşümü doğrudan hatıranın geçişine bağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Hayf kim cevrinle hâlâ imtihân eyler kazâ

   Biz ki dûr olsak da cândan geçmeyiz cânâneden

   1Yazık ki kaza hâlâ senin eziyetinle sınıyor bizi;

   2biz candan uzak düşsek de sevgiliden vazgeçmeyiz.

   "Cân" ile "cânâne" aynı kökten türer; beyit ikisini karşı karşıya koyup tercihini açıkça yapar. Sevgilinin cevri burada kişisel bir kaprisi olmaktan çıkar, kazânın elindeki sınav sorusuna dönüşür — eziyet eden sevgili değil, onu araç edinen kaderdir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Mey değil zehr-âb olursa neş'e-yâb eyler dili

   Zâhir oldukça o reng-i âteşîn peymâneden

   1Şarap değil zehir olsa bile gönlü neşelendirir,

   2o ateş rengi kadehte göründükçe.

   Renk burada içeriğin yerine geçer: kadehte görünen ateş rengi, içindekinin zehir olması ihtimalini önemsizleştirir. Rindâne bir tavırla tat değil görüntü öne alınır. "Zehr-âb" ile "neş'e-yâb" aynı dizede zıt uçları tutar ve şartın altını çizer: yeter ki kırmızı olsun.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Tîgına cân vermege âmâdeyim ammâ gönül

   Cevher-i aşkın nice hıfz eylesin bîgâneden

   1Kılıcına can vermeye hazırım, ama gönül

   2aşkının cevherini yabancıdan nasıl saklasın?

   Ölmeye razı olan âşığın tek kaygısı sır tutmaktır; beyit fedakârlığı kolay, ketumluğu zor gösterir. "Cevher" hem öz hem mücevher demektir, bu yüzden kılıç dizesinin ardından saklanması gereken bir hazineye benzer. Bîgâne, aşk ehli olmayan yabancı, yani ağyârdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Ekrem ol rûh-ı revânıñ neş'e-i zahm-ı gamı

   Tâ kıyâmet zâ'il olmaz hâtır-ı mestâneden

   1Ekrem, o akıp giden ruhun gam yarasının neşesi

   2kıyamete kadar sarhoş gönülden silinmez.

   Makta beyti "zahm" (yara) ile "neş'e"yi birleştirir: acı burada katlanılan bir hâl değil, sarhoşluk gibi tadılan bir hâldir. Süresi de dünyevî değil uhrevîdir, kıyamete bağlanır. "Rûh-ı revân" hem akıp giden ruh hem sevgili için kullanılan bir sıfattır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle