Geçtim ey dil cümleden bir tâze mehrû bul bana

Şair gönülden bütün eski güzelleri bırakıp söz anlayan, hâl bilen yeni ay yüzlü bir sevgili bulmasını ister. Yakut dudak, güzel saç, servi boy, ince bel ve ceylan göz arayışı ayrıntılı bir portreye dönüşür. Cevapları inci gibi saklı, kaşları samur, bedeni gümüş olmalıdır; Ömer sözleri Aden incisi değerinde birini arar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Geçtim ey dil cümleden bir tâze mehrû bul bana

   Bir söz anlar hâl bilür âlüfte dilcû bul bana

   1Ey gönül, hepsinden vazgeçtim; bana yeni ay yüzlü bul;

   2söz anlayan, hâl bilen, tutkun ve gönül çeken birini bul.

   “Geçtim cümleden” sözü, önceki bütün bağlılıkları tek hamlede geride bırakan kesin bir başlangıçtır; yine de arayışı yürütecek kişi doğrudan “ey dil” diye çağrılan gönüldür. İki kez yinelenen “bul bana” buyruğu, ay yüzlü olmanın yanına “söz anlar” ve “hâl bilür” şartlarını koyarak güzelliği anlayışla tamamlar.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Her gören tahsîn edüp vech-i cemâlini anın

   Lebleri bir lâ’l reng zîbâ-yi giysû bul bana

   1Onu gören herkes yüz güzelliğini beğensin;

   2dudakları yakut renkli, saçı güzel birini bul.

   Aranan yüzün değeri yalnız âşığın beğenisine bırakılmaz; “her gören”in tahsini, güzelliği topluluk önünde doğrulayacak bir ölçü kurar. İkinci dizede portre yakından çizilir: “lâ’l reng” dudak rengin parlaklığını, “zîbâ-yi giysû” ise saçın düzenini öne çıkarır; “bul bana” bu parçaları somut bir talebe bağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Âşıka çün nâz eder ol yâr-ı tarrâr istemem

   Servi kad ince miyân bir çeşm-i âhû bul bana

   1Âşığa naz eden o hileci sevgiliyi istemem;

   2servi boylu, ince belli, ceylan gözlü birini bul.

   Konuşan, âşığa sürekli naz eden “yâr-ı tarrâr”ı açıkça “istemem” diyerek önce olumsuz örneği eler. Ardından servi boy, ince bel ve ceylan göz peş peşe sıralanır; hile ve nazdan beden çizgilerine yapılan bu geçiş, gönlün aradığı sevgiliyi hem huy hem görünüş bakımından seçen ayrıntılı bir ölçü listesi oluşturur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Söyledikçe her cevâbı dürr ile meknûn ola

   Kaddi ar’ar lebleri lâ’l kameti mevzûn ola

   1Söyledikçe her cevabı inciyle örtülü olsun;

   2boyu ardıç, dudağı yakut, endamı ölçülü olsun.

   Sevgilinin “her cevabı”nın “dürr ile meknûn” olması, sözün dışını değil içindeki anlamı inci gibi değerli ve saklı sayar. “Kaddi ar’ar” ile uzun boy, “lebleri lâ’l” ile parlak dudak, “kameti mevzûn” ile ölçülü endam yan yana gelir; ses ve beden aynı kusursuzluk tartısında dengelenir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Kaşları semmûr-i Hindî her yeri uygun ola

   Sîm beden gonca dehen cemâli benlü bul bana

   1Kaşları Hint samuru gibi, her yeri uyumlu olsun;

   2gümüş bedenli, gonca ağızlı, benli yüzlü birini bul.

   “Semmûr-i Hindî” benzetmesi kaşın koyu rengini ve yumuşak çizgisini egzotik bir kumaş-kürk değeriyle belirginleştirir. “Her yeri uygun” hükmünden sonra gümüş beden, gonca ağız ve benli yüz sıralanır; renk, biçim ve küçük bir ben işareti sayesinde genel uyum kişiye özgü bir portreye dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Tâ ezelden pendimi gûş eyle cânan kıl hazer

   Her görenler zanneder inmiş semâdan mâh ver

   1Ey canan, ezelden beri öğüdümü dinle, sakın;

   2her gören, gökten inmiş ‘mâh ver’ sanır [son söz kapalıdır].

   “Tâ ezelden”, öğüdün eskiliğini; “gûş eyle” ve “kıl hazer” ise dinleme ile sakınma emirlerini açıkça taşır. İkinci dize gökten inme ve ay imgesini yan yana getirir, ancak basılı terminal “mâh ver” kapalıdır. Bu yüzden ‘ay parçası indi’ gibi düzgün fakat tanıksız bir nesne ve hüküm kurulmaz; yüzey aparatla bırakılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Der ki bu Âşık Ömer oldu lisânından şeker

   Sözleri dürr-i Aden kıymette lü’lû bul bana

   1Bu Âşık Ömer der: ‘dilinden şeker oldu’ [özne bağı kapalıdır];

   2sözleri Aden incisi değerinde; inci olanı bul bana.

   Kapanışta Âşık Ömer adı ve “lisânından şeker” sözü şiirin tat imgesini kurar; yine de “oldu” fiilinin öznesi basılı dizilişte kesin değildir. İkinci dizedeki “dürr-i Aden” ile “lü’lû” sözün kıymetini inci üzerinden büyütür. Şekerin kimden veya neyden olduğu tanıksız belirlenmeden mahlas ve değer mazmunu korunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle