Gel gönül kimsenin aybına bakma

Alevî-Bektaşî ahlakının en yoğun özetlerinden biri. Beş dörtlüğün her biri “değme gönüle” diye biter; nefes boyunca istenen tek şey vardır: kimseyi incitme.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Gel gönül kimsenin aybına bakma

   Hazer kıl sevdiğim değme gönüle

   Arif ol cihanda bir gönül yıkma

   Hazer kıl sevdiğim değme gönüle

   1Gel gönül, kimsenin ayıbına bakma;

   2sakın sevdiğim, gönüle dokunma.

   3Arif ol, dünyada bir gönül yıkma;

   4sakın sevdiğim, gönüle dokunma.

   İlk dörtlük tek bir kuralı iki kez söylüyor. “Ayıba bakmamak” ile “gönül yıkmamak” aynı şeyin iki yüzü: biri görmemek, öteki söylememek. Nakaratın dört dizeden ikisini kaplaması, kuralın tartışmaya kapalı olduğunu gösteriyor.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Daim aşk atına bin de atlı gez

   Edep öğren erkan öğren otlu gez

   Gönül yıkma halk içinde tatlı gez

   Sakın ey sevdiğim değme gönüle

   1Daima aşk atına bin de atlı gez;

   2edep öğren, erkân öğren, azıklı gez.

   3Gönül yıkma, halk içinde tatlı gez;

   4sakın ey sevdiğim, gönüle dokunma.

   Üç dizede de aynı fiil: gez. Yol hâlinde olmak Bektaşî düşüncesinde bir durum değil bir yöntem. Edep ve erkân öğrenilecek şeyler olarak anılıyor — kendiliğinden gelmiyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Yoldaş eyle iman gibi dostunu

   Amel kazan aramazlar aslını

   Turap ol ki çiğnesinler üstünü

   Hâk ol ey sevdiğim değme gönüle

   1Dostunu iman gibi yoldaş edin;

   2amel kazan, soyunu sormazlar.

   3Toprak ol ki üstünü çiğnesinler;

   4toprak ol ey sevdiğim, gönüle dokunma.

   İkinci dize soy iddiasını reddediyor: hesap görülen şey amel. Üçüncü dize ise tevazuyu en somut hâline indiriyor — çiğnenmeyi istemek. “Turap” ve “hâk” aynı anlamda iki kelime; tekrar, isteği pekiştiriyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Cihad eyle ki günahların tartasın

   Bir amel kazan ki Hakk'a yetesin

   Şar gibi her gördüğün örtesin

   Pir ol ey sevdiğim değme gönüle

   1Cihat eyle ki günahlarını tartasın;

   2bir amel kazan ki Hakk'a erişesin.

   3Şehir gibi her gördüğünü örtesin;

   4pir ol ey sevdiğim, gönüle dokunma.

   Cihat burada dışa değil içe dönük: tartılacak olan kendi günahı. Üçüncü dizedeki örtme fikri ilk dörtlükteki “ayıba bakmama” kuralını tamamlıyor — görmemek yetmez, örtmek gerekir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Kul Himmet dilimde zikrim Muhammed

   Aşk dolusun içtim Hüda'ya minnet

   Dinar ile satın alınmaz cennet

   Hazer kıl sevdiğim değme gönüle

   1Kul Himmet'im, dilimdeki zikir Muhammed;

   2aşk dolusunu içtim, Allah'a şükür.

   3Cennet parayla satın alınmaz;

   4sakın sevdiğim, gönüle dokunma.

   Mahlas dörtlüğü üçüncü dizede bütün nefesin hükmünü veriyor: cennetin bedeli para değil. Karşılığında ne istendiği ise dört bent boyunca söylenmişti — kimseyi incitmemek. Nakarat, en son kez, artık bir öğüt değil bir sonuç olarak dönüyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle