Giriftâr olanlar bir özge derde

Başka türlü bir derde tutulmuş gönül, kızgın bir sacı andıran dünyada aradığını sorgular; ömür, can ve cihan üzerine söz oyunlarından sonra sevgiliyi arayan yolcu güzün geçişini izler ve Ömer’in gurbetle rakipler arasındaki sıkışmasına varır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Giriftâr olanlar bir özge derde

   Deli gönül gafil olma bu derde

   1Başka türlü bir derde tutulanlar;

   2deli gönül, bu dert konusunda gafil olma.

   Dert sıradan hastalıktan ayrılarak ‘özge’ diye nitelenir; ona tutulanların hâli başkadır. Deli gönle yapılan uyarı, aşk derdinin içinde bile gaflete düşülebileceğini söyler. Şiir daha ilk birimde acıyı bilinçli yaşama gereğini kurar.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Yetirir kendini gider araya

   Niçeler başile gitmiş araya

   1Kendini yetiştirir, gider ‘araya’;

   2niceleri başıyla gitmiş ‘araya’.

   İki dizede yinelenen ‘araya’ biçiminin bir yere yönelme, arayış veya başka bir tarihî kullanımla ilişkisi çözülememiştir. Modern katman anlamsız ‘araya kadar’ ekini ya da kesin bir söz oyunu iddiasını üretmez; yetişme, gitme ve başıyla gitme yüzeyini literal tutar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Aklın aldırmışsın nerde gezersin

   İstediğin nedir nerde gezersin

   1Aklını aldırmışsın, nerede gezersin?

   2Aradığın nedir, nerede gezersin?

   Aklını kaptırmış gönle iki doğrudan soru yöneltilir: nerede ve neyin peşinde gezdiği bilinmelidir. Tekrarlanan ‘nerde gezersin’ sözü şaşkın dolaşmayı görünür kılar; arzuya bir hedef ve öz farkındalık kazandırmaya çalışır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Âlem kızgın saçtır nerde gezersin

   Âkil insan kendi kendin araya

   1Dünya kızgın bir sacdır, nerede gezersin?

   2Akıllı insan kendi kendini arasın.

   Dünya kızgın sac gibi yakıcı ve güvenilmez bir zemindir. Böyle bir yerde dışarıda dolaşmak yerine akıllı insanın kendini araması önerilir. Isı ve yol imgesi, içe dönüşü soyut öğütten yaşamsal bir zorunluluğa çevirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Harcettin ömrünün varın kazana

   Can mıdır can verip cihan kazana

   1Ömrünün bütün varını ‘kazana’ harcadın;

   2can verip cihan ‘kazana’; bu can mıdır?

   İki dize ‘kazana’ biçimini can ve cihan çevresinde tekrarlar; bunun kazan nesnesiyle mi, kazanmak fiilinin kipiyle mi işlediği ikinci tanık olmadan kesin değildir. Kaynakta bulunmayan ‘kazanç’ ünsüzü eklenmez ve bütün söz oyunu literal biçimde korunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Kadir isen gel birisin kazana

   Can odur can vere cihan araya

   1Gücün yetiyorsa gel, ‘birisin kazana’;

   2can odur: can vere, cihan ‘araya’.

   Birim önceki can-cihan-kazan zincirini sürdürür. ‘Birisin kazana’ ile ‘cihan araya’ sözlerinin nesne ve yön ilişkileri kesinleşmediği için bir kişiyi kazanmak ya da dünyayı aradan çıkarmak gibi yeni eylemler kurulmaz; kaynak fiilleri ve kapalı yüzey korunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Yârı gördüm nikab etmiş yüz elden

   Ölmek olur geçmek olmaz güzelden

   1Sevgiliyi gördüm; ‘yüz elden’ nikap etmiş;

   2ölmek olur, güzelden geçmek olmaz.

   İkinci dize güzelden vazgeçmeyi ölümden daha imkânsız gösterir. İlk dizedeki yüz, el ve nikap bağının tam çözümü yoktur; ‘yüz elden’i yüz katlı veya çok katlı peçe saymak kanıtsızdır. Nicelik eklenmeden görünen tarihî yüzey bırakılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Ağlayı ağlayı gitti güz elden

   Gelmişim cihâna güzel araya

   1Ağlaya ağlaya güz mevsimi elden gitti;

   2dünyaya güzeli aramaya gelmişim.

   Ağlayış sürerken güz mevsimi elden kaçar; hemen sonraki dize ‘güzel’ arayışıyla aynı sesi devam ettirir. Mevsimin geçişi ile sevgilinin aranması birleşir ve dünyaya gelişin amacı tek bir sözcük oyunu içinde açıklanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Beğim Ömer üftâdenin nesine

   Saf olam seninle sîne be sîne

   1Beyim, düşkün Ömer’in nesine bakarsın?

   2Seninle göğüs göğüse ‘saf olam’.

   Mahlaslı birimde Ömer kendisini üftade olarak sunar ve ‘sîne be sîne’ yakınlığı ister. ‘Saf olam’ saf tutmak, yan yana durmak veya arı olmak ihtimallerinden hangisine bağlanacağı kesinleşmediği için arınma eylemi eklenmez; terim literal kalır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Meyledesin adûlarla nesine

    Boynuna el girmesin gömlek araya

    1Rakiplerle birlikte meyletmenin anlamı ne?

    2Gömleğinin arasına yabancı eli girmesin.

    Son birim sevgilinin rakiplere meyletmesini sorgular ve yabancı elin gömlek arasına girmemesini diler. Kıskançlık soyut bir yakınma değildir; giysinin mahrem sınırı üzerinden anlatılır. Böylece arayış, korunmak istenen özel bağda düğümlenir.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle