Gönül gurbet ele çıkma

Türkçede gurbet denince akla gelen ilk dörtlüklerden. Her dörtlük “ya … ya …” kalıbıyla kapanır ve hiçbir şeye söz vermez; şiirin bütün gücü bu kararsızlıktan gelir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Gönül gurbet ele çıkma

   Ya gelinir ya gelinmez

   Her dilbere meyil verme

   Ya sevilir ya sevilmez.

   1Gönül, gurbete çıkma;

   2ya dönülür ya dönülmez.

   3Her güzele gönül verme;

   4ya sevilirsin ya sevilmezsin.

   Şiirin kuralı ilk dörtlükte konuyor: her uyarının ardından iki ihtimal, ikisi de eşit. Öğüt veren ses sonucu bilmiyor ve bunu saklamıyor. Gurbetle sevdayı yan yana koyması ise ikisinin aynı risk olduğunu söylüyor.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Yöğrüktür bizim atımız

   Yardan atlattı zatımız

   Gurbet ilde kıymatımız

   Ya bilinir ya bilinmez.

   1Atımız hızlıdır;

   2bizi yardan uzaklaştırdı.

   3Gurbet ilde değerimiz

   4ya bilinir ya bilinmez.

   Hız burada bir kayıp sebebi: at ne kadar yörükse yardan o kadar uzağa götürür. Üçüncü dizedeki “kıymet” meselesi gurbetin asıl derdini söylüyor — tanınmamak.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bahçemizde nar ağacı

   Kimi tatlı kimi acı

   Gönüldeki dert ilacı

   Ya bulunur ya bulunmaz.

   1Bahçemizde nar ağacı var;

   2kimi tatlı, kimi acı.

   3Gönüldeki derdin ilacı

   4ya bulunur ya bulunmaz.

   Somut bir görüntüden soyut bir hükme geçiş: aynı ağacın narları bile aynı değil. Tatlı ile acının bir arada bulunması, dörtlüğün sonundaki belirsizliği önceden hazırlıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Deryalarda olur bahri

   Doldur ver içem zehri

   Sunam gurbet elin kahrı

   Ya çekilir ya çekilmez.

   1Denizlerde bahri kuşu olur;

   2doldur ver, zehri içeyim.

   3Sunam, gurbet elin kahrı

   4ya çekilir ya çekilmez.

   Zehir isteme, dayanma gücünün sınırına gelindiğini gösteriyor. “Sunam” — sevgiliye seslenme — dörtlüğü bir konuşmaya çeviriyor; şikâyet artık birine söyleniyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Emrah der ki düştüm dile

   Bülbül figan eder güle

   Güzel sevmek bir sarp kale

   Ya alınır ya alınmaz.

   1Emrah der ki dillere düştüm;

   2bülbül güle feryat eder.

   3Güzel sevmek sarp bir kaledir;

   4ya alınır ya alınmaz.

   Mahlas dörtlüğü sevmeyi bir kuşatmaya benzetiyor. Kale mecazı sevginin emek ve kuşatma gerektirdiğini söylüyor ama son dize yine söz vermiyor. Şiir, başladığı kararsızlıkla kapanıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle