Gören yüzünü vâlih ü hayrân olur âfet

Sevgilinin yüzünü gören hayran kalır, göremeyen aklını yitirir; güneş yüzün parıltısı gözü kamaştırır. Gönül sahiplerinin bakışında damlalar mercan tespih olur, sevgilinin İsa nefesli bakışı ölüyü diriltir; hacı eşiği yılda bir tavaf ederken Ömer her an onun mumuna pervane olur.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Gören yüzünü vâlih ü hayrân olur âfet

   Aklın yitürür görmese dîvân olur âfet

   1Ey afet, yüzünü gören şaşkın ve hayran olur;

   2göremeyen aklını yitirip divane olur, ey afet.

   “Vâlih ü hayrân” yüzü gören kişinin şaşkınlıkla kendinden geçmesini iki yakın sıfatla büyütür. İkinci dize görmemenin de kurtuluş olmadığını söyler: bu kez akıl yitirilir ve kişi “dîvân” olur. Sevgilinin yüzü hem varlığıyla hem yokluğuyla dengeyi bozan “âfet”tir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Hurşîd ruhin şâ’şaasından kamaşır göz

   Hüsnün göre bilmem ki ne seyrân olur âfet

   1Güneş yüzünün parıltısından göz kamaşır;

   2güzelliğini hangi seyir karşılar, bilemem ey afet.

   Sevgilinin “hurşîd ruh”u güneş yüzüdür; ondan yayılan “şâ’şaa” gözü kamaştırdığı için bakış doğrudan sürdürülemez. “Hüsnün göre bilmem ki ne seyrân olur” sorusu, bu güzelliği karşılayacak seyir biçimini bulamaz. Parlaklık, görmeyi artırmak yerine gözün kapasitesini aşar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Nezzâre-i erbâb-ı dilin devresi hurşîd

   Her katresi bir sebha-i mercân olur âfet

   1Gönül sahiplerinin bakışı çevrende güneş gibi döner;

   2her damlası mercandan bir tespih tanesi olur, ey afet.

   “Erbâb-ı dil” gönül ve anlayış sahipleridir; onların bakışı sevgilinin çevresinde güneşin devri gibi döner. İkinci dizedeki her “katre” mercandan bir “sebha” tanesine dönüşür. Damlanın gözyaşı çağrışımı, âşıkların bakışını hem dönen göksel harekete hem elde çekilen kırmızı tespih dizisine bağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Şol kalib-i bîrûha dem Îsâ nefesindir

   Her bir bakışın mürdeye bin cân olur âfe

   1Şu cansız kalıba can veren soluk, İsa nefesindir;

   2Her bakışın ölüye bin can olur; kaynak hitabı “âfe” ile eksik kalır.

   Sevgilinin soluğu, ruhsuz “kalib”e can veren İsa nefesine benzetilir; diriltme bir tek canla sınırlı değildir, her bakış ölüye “bin cân” verir. Kaynak dize “âfe” biçiminde eksik bittiğinden beklenen son harf modern satırda sessizce tamamlanmaz. Anlam diriliş çevresinde açıklanır, hasarlı hitap görünür kalır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Haccâc tavâf eşiğini yılda bir eyler

   Herdem bu Ömer şem’ine pervân olur âfet

   1Hacılar eşiğini yılda bir kez tavaf eder;

   2bu Ömer ise her an senin mumuna pervane olur, ey afet.

   Hacıların kutsal mekânı yılda bir tavaf etmesi, toplu ve takvime bağlı ibadet düzenidir; basılı “Haccâc” çoğul öznesi modern satırda da korunur. Ömer’in sevgilinin “şem’”ine pervane oluşu ise “herdem”, kesintisiz sürer. Eşik Kâbe’ye, sevgili muma yaklaşırken aşk tavafı resmî hac zamanını aşan sürekli dönüş ve yanma hareketine dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle