Görsem Ol Gonçe-femi Ey Verd-i Handânım Disem

Gonca ağızlı sevgiliyi gülen gül, kucaktaki ay ve naz atının sultanı diye çağırmak isteyen gazel; keskin gamzeye kanını helal eden yakarışla kapanır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Görsem ol gonçe-femi ey verd-i handânım disem

   Bülbül-âsâ ‘âlemi pür itdi efgânım disem

   1O gonca ağızlıyı görsem, ‘Ey gülen gülüm!’ desem;

   2‘İnleyişim bülbül gibi dünyayı doldurdu’ desem.

   Gazel baştan sona şart kipiyle kurulur: her beyit olmamış bir sahneyi ve söylenmemiş bir cümleyi kurar. İlk beyitte gonca ağız ‘gülen gül’ diye çağrılmak istenir, feryat da bülbüle benzetilir. Sevgiliyle konuşmak bile ancak dilek kipinde mümkündür.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Ol perî tenhâca teşrîf itse bir şeb bezmime

   Hâle-i âgûşa alsam mâh-ı tâbânım disem

   1O peri bir gece meclisime yalnız gelse;

   2onu kucak halesine alıp ‘Parlak ayım!’ desem.

   Kucak burada bir hale, yani ayın çevresindeki ışık çemberi sayılır. Sarılmak böylece sıkmak değil kuşatmak olur; sevgili ay kaldığı sürece dokunulmaz kalır. Gecenin ve yalnızlığın şart koşulması sahneyi baştan gizli bir buluşma yapar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bir nigâh itse semend-i nâzının pâ-mâline

   Pâyine düşsem amân devletli sultânım disem

   1Naz atının ayak altında bıraktığı yere bir bakış atsa;

   2ayağına kapanıp ‘Aman, devletli sultanım!’ desem.

   İstenen bakış sevgiliye değil, atının çiğnediği yere yöneliktir; âşık kendini o ezilmiş toprakla özdeşleştirir. Karşılığında söyleyeceği söz de saray diliyle seçilir. Yalvarış, aşk sözcükleriyle değil bir tebaanın hitabıyla kurulur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Tîğ-i tîz-i gamze itdikçe havâle dem-be-dem

   Ey şeh-i hûnî helâl olsun sana kanım disem

   1Gamzenin keskin kılıcını her an üzerime gönderdikçe

   2‘Ey kan dökücü şah, kanım sana helal olsun!’ desem.

   Gamze bir kılıç, bakış bir saldırıdır; ‘dem-be-dem’ ise saldırıyı süreklileştirir. Söylenmek istenen cümle ise davayı baştan düşürür: kan helal edilir. Öldürülen kişi, öldürene ödeme yükümlülüğünden kurtuluş belgesi vermiş olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Virse ruhsat nâz-ile gâhî niyâza Râsimâ

   Şâh-ı hûbânım efendim pâk-i dâmânım disem

   1Ey Râsim, bazen nazla yalvarmaya izin verse;

   2‘Güzeller şahım, efendim, temiz etekli sevgilim!’ desem.

   Makta istenen şeyi en aza indirir: kavuşma değil, yalvarmaya izin. Üç hitap arka arkaya sıralanır ve sonuncusu sevgilinin eteğinin temizliğini över. Gazel boyunca biriken bütün dilekler, sonunda yalnızca konuşma hakkı istemekte toplanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle