Gözlerim yaşı revân oldu Mehemmed elvedâ

Mehemmed’e seslenen şairin gözyaşı akar, fidan boyu yaya döner ve gözyaşı kan kesilir. Alçak felek onu sevgilinin eşiğinden uzaklaştırır; dünyayı gezse de benzerini bulamaz. Kavuşma günlerini anınca içi ney gibi inler, aklı dağılır ve son bentte unutulmamak için yalvarır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Gözlerim yaşı revân oldu Mehemmed elvedâ

   Kadd-i nahlim bir kemân oldu Mehemmed elvedâ

   1Gözyaşlarım akıp gitti, Mehemmed, elveda.

   2Fidan boyum bir yay oldu, Mehemmed, elveda.

   Gözyaşının “revân” oluşu kesintisiz akışı, “kadd-i nahl”in kemana dönüşmesi ise ayrılığın bedende bıraktığı eğilmeyi gösterir. Su gibi ilerleyen yaş ile yay gibi gerilen boy aynı “Mehemmed elvedâ” sesinde birleşir; biri dışarı akar, öteki konuşanı kendi içine büker.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Eşk-i dîdem yine kan oldu Mehemmed elvedâ

   Diyelim hayli zaman oldu Mehemmed elvedâ

   1Gözümün yaşı yine kan oldu, Mehemmed, elveda.

   2Söyleyelim: epey zaman geçti, Mehemmed, elveda.

   İlk dizede gözyaşı artık yalnız akmaz, “kan” olur; bu renk değişimi vedanın şiddetini artırır. “Diyelim hayli zaman oldu” ifadesi, ayrılığın süresini kesin bir sayı vermeden topluca kabul eder. Her iki dizedeki ad ve elveda tekrarı, zamanın geçişini değişmeyen bir ses halkasına bağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Nâr-ı hecrin yaktı şebnem üzre bir dâğ-ı derun

   Rûz ü şeb kan ağlamaktan oldu bağrım lâle hun

   1Ayrılık ateşin, çiy üstünde içe işleyen bir yara yaktı;

   2gece gündüz kan ağlamaktan bağrım kanlı bir lale oldu.

   “Nâr-ı hecr” ateş imgesini, “şebnem üzre” ise çiyin serin ve ıslak yüzeyini getirir; ayrılık böylece karşıt maddeler üzerinde bir “dâğ-ı derun” yakar. Gece gündüz kan ağlama sonucunda bağrın “lâle-hûn” oluşu, iç yarasını kırmızı bir çiçeğe dönüştürür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Âsitânından beni dûr eyledi bu çerh-i dûn

   Meskenim gayri mekân oldu Mehemmed elvedâ

   1Bu alçak felek beni eşiğinden uzaklaştırdı;

   2artık yurdum başka bir yer oldu, Mehemmed, elveda.

   Uzaklaştıran doğrudan sevgili değil “çerh-i dûn”dur; alçak felek konuşanı sevgilinin “âsitân”ından koparır. “Meskenim gayri mekân oldu” sözü yer değişikliğini ev duygusunun kaybı olarak anlatır: yeni bir yer vardır ama asıl eşikten uzak olduğu için ancak yabancı bir mekândır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Âleme seyyâh olup gezsem cihânı dem bedem

   Bulmadım sencileyin bir dilber-i sâhib kerem

   1Dünyada gezgin olup her an cihanı dolaşsam da

   2senin gibi kerem sahibi bir sevgili bulmadım.

   Konuşan kendini “seyyâh” sayıp cihanı “dem be dem” gezme ihtimalini en geniş arama sınırı olarak kurar. Sonuç yine olumsuzdur: Mehemmed gibi “sâhib-kerem” bir dilber bulunmaz. Dünya ölçeğindeki dolaşma, sevgilinin eşsizliğini yalnız güzellikle değil cömertlikle de ölçer.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Çektiğim yolunda dâim sek adûlardan sitem

   Sözlerin geldi beyân oldu Mehemmed elvedâ

   1Yolunda sürekli çektiğim, kuşkulu düşmanlardan gelen eziyettir;

   2sözlerin ortaya çıkıp açıklandı, Mehemmed, elveda.

   Yolda çekilen sitemin kaynağı “sek adûlar”, yani kuşku uyandıran düşmanlardır; “dâim” kelimesi eziyetin sürekliliğini taşır. İkinci dizede sevgilinin sözleri “beyân” olur; kapalı rekabet sahnesi açıklığa çıkarken nakarat, bu açığa çıkışın ilişkiyi onarmadığını bildirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Bir zaman vaslında mesrûr olduğum demler kani

   Ney gibi inler derûnum şimdi andıkça seni

   1Bir zaman kavuşmanda sevindiğim günler nerede?

   2Şimdi seni andıkça içim ney gibi inler.

   “Bir zaman” ile anılan visal günleri “mesrûr” bir geçmişe aittir; “şimdi” sözü bunun karşısına bugünkü acıyı koyar. İç dünyanın ney gibi inlemesi, hatırlamanın sese dönüşmesidir: sevgilinin adı anıldıkça eski sevinç nefesli bir çalgının uzun ve boşluklu yakınmasına çevrilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Dönmüşüm dîvâneye hiç bilmez oldum ben beni

   Akl u fikrim tartağan oldu Mehemmed elvedâ

   1Divaneye dönmüşüm, artık kendimi bile bilmiyorum;

   2aklım ve fikrim darmadağın oldu, Mehemmed, elveda.

   Dîvâneye dönüş, yalnız dışarıdan verilen bir sıfat değildir; “hiç bilmez oldum ben beni” sözü benlik bilgisinin silindiğini açıklar. “Akl u fikrim tartağan” ifadesi düşünceyi toplanamaz parçalar halinde dağıtır; elveda nakaratı zihinsel çözülmenin ortasında kalan tek düzenli tekrar olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Der Ömer ey evc-i hüsnün mâhı unutma beni

   Hâtır-ı mahzûnumun âgâhı unutma beni

   1Ömer der: ey güzelliğin doruğundaki ay, beni unutma;

   2hüzünlü gönlümün durumunu bilen, beni unutma.

   Mahlas “Der Ömer” ile söze girer ve sevgiliyi “evc-i hüsnün mâhı” diye güzelliğin en yüksek noktasındaki aya çıkarır. İki kez yinelenen “unutma beni”, genel bir veda değil doğrudan hafıza talebidir; “hâtır-ı mahzûn”u bilen sevgilinin unutması özellikle acı bir çelişki oluşturur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Gâhice bir an güzeller şâhı unutma beni

    Gel yeter bana olan oldu Mehemmed elvedâ

    1Ey güzeller şahı, ara sıra bir an beni unutma;

    2gel artık, yeter; başıma gelen geldi, Mehemmed, elveda.

    “Gâhice bir an” talebi sürekli hatırlanmayı değil ara sıra verilecek küçücük bir zamanı ister; bu ölçülülük “güzeller şâhı” övgüsüyle sevgilinin üstünlüğünü korur. “Bana olan oldu” sözü yaşananı artık yeterli sayarken “gel yeter” çağrısı, vedanın içinde son bir dönüş umudu bırakır.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle