Gözlerin kör olsun ey kanlu Yezid

Sekiz dörtlük aynı soruyu farklı adlarla yeniler: Ali çıkarıldıktan sonra meydanda er, el, baba, rehber, hatta Kur'an olarak ne kalır. Aradaki dörtlükler Kırklar, Miraç ve Selman anlatılarından sahneler getirir; bunlar tarih değil menkıbedir. Şiir bir lanetle açılıp bir kulluk beyanıyla kapanır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Gözlerin kör olsun ey kanlu Yezid

   Bu meydanda ne var Ali’den gayri

   On iki imâm’ın kapısın açan

   İmamlar değildir Ali’den gayrı

   1Gözlerin kör olsun ey kanlı Yezid

   2Bu meydanda Ali'den başka ne var

   3On iki imamın kapısını açan

   4İmamlar değildir — Ali'den başkası değildir

   Şiir dua ile değil lanetle açılır; Yezid, Alevî-Bektaşî geleneğinin sabit muhatabıdır ve “kanlu” sıfatı onu Kerbelâ'ya bağlar. Redif de övgü değil eleme yapar: her dörtlük Ali çıkarıldıktan sonra ortada ne kaldığını sorar. Üçüncü dize Ali'yi imamların akranı değil kapısı sayar.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Güvercin donuyla Urûma uçan

   İmamlar evinün kapusun açan

   Cümle evliyalar üstünden geçen

   Var mıdır hiçbir er Ali’den gayrı

   1Güvercin kılığında Anadolu'ya uçan

   2İmamlar evinin kapısını açan

   3Bütün evliyaların üstünden geçen

   4Ali'den başka hiçbir er var mıdır

   “Don” kılık demektir; güvercin donunda uçmak Bektaşî menakıbnamelerinin bilinen motifidir ve burada Ali'ye bağlanır. Bu bir tarih kaydı değil menkıbedir. Üç dize üst üste sıfat-fiille kurulur — uçan, açan, geçen — soru ancak dördüncüde düşer: yığılma cevabı geciktirmenin aracıdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Sofî Abdal erkânını yürüden

   Aynıcemde sevdüklerün sürüden

   Nişter - Selman kırk vücudü bireden

   Var mıdır hiçbir el Ali’den gayrı

   1Sofu ile abdalın erkânını yürüten

   2Ayn-ı cemde sevdiklerini süren

   3Neşterle, Selman'la kırk vücudu bir eden

   4Ali'den başka hiçbir el var mıdır

   Dörtlük Kırklar anlatısının iki ayrıntısını tek dizede toplar: bir kişiye vurulan neşterin kırkından kan akıtması ve Selman'ın getirdiği payın kırka bölünmesi. Redifin ismi de değişir — önceki dörtlükte “er”di, burada “el”. Sorulan artık kişi değil, işi gören eldir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Muhammed Miracın yoluna girdi

   Bu sır gayet sır içinde sır idi

   Şir donunun Hatem mührünü verdi.

   Bu sırrı kim eder Ali’den gayri

   1Muhammed Miracın yoluna girdi

   2Bu sır, sır içinde sır olacak kadar sırdı

   3Aslan kılığında olan, hâtem mührünü verdi

   4Bu sırrı Ali'den başka kim yapar

   Miraç yolunu kesen aslan ve ona verilen mühür yüzük, Bektaşî anlatısında Ali'nin kimliğini sonradan açığa çıkaran işarettir; “şîr” Farsça aslandır ve Ali'nin sıfatlarından biridir. İkinci dize “sır” kelimesini üç kez kullanarak anlatmayı reddetmeyi kendi biçimine dönüştürür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Cümle evliyalar, imamlar bunda

   İkrar alan kimse düşer mi derde

   Yeknefesle durma meydan-ı erde

   Kimdür baba rehber Ali’den gayri

   1Bütün evliyalar, imamlar burada

   2İkrar alan kimse derde düşer mi

   3Er meydanında bir nefeslik bile durma

   4Ali'den başka baba, rehber kimdir

   “İkrar” yola girerken verilen sözdür; ikinci dize onu bir güvenceye çevirir. Üçüncü dizenin sözdizimi açık kalır: “yeknefes” tek soluk da olabilir aynı nefesi paylaşan birlik de. Son dize Bektaşî yolunun iki makamını, babayı ve rehberi, Ali'nin adında birleştirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Her kimin çırağın yaksa Hak yakar

   Rızâya baş koyub teslimin takar

   Aslımız on iki imama çıkar

   Babamız her kim var Ali’den gayrı

   1Kimin çırasını yakarsa Hak yakar

   2Rızaya baş koyup teslimini takar

   3Aslımız on iki imama çıkar

   4Ali'den başka babamız kim var

   Çırağ uyandırmak tekkenin fiilî törenidir; dize o töreni Hakk'ın işi sayıp insanın elinden alır. “Teslimin takar” soyut bir hâli takılabilir bir nesneye çevirir; Bektaşîlerin boyna geçirdiği on iki dilimli teslim taşı bu okumanın somut karşılığı sayılabilir. Üçüncü dize soyu on iki imama bağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Selman bir deste gül şâha uzattı

   Kendi tabutuna kendüzi yattı

   Cemi-i mushafdan nikabın attı

   Kurân yok gördüler Ali’den gayrı

   1Selman bir deste gülü şaha uzattı

   2Kendi tabutuna kendisi yattı

   3Bütün mushaflardan perdeyi attı

   4Ali'den başka Kur'an olmadığını gördüler

   Selman'ın sunduğu pay burada üzüm değil bir deste güldür. İkinci dize “ölmeden önce ölmek” düsturunu harfine indirir: tabuta yatan, taşınan değil kendisidir. Dördüncü dize şiirin en cesur hükmüdür; Alevî-Bektaşî dilinde Ali'ye verilen “konuşan Kur'an” sıfatını bir görgü sahnesine çevirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Erenler erkânı gerçek bellidir

   Abdal Mûsa fakir anın kuludur

   İmamlar sırrıyla gönlü doludur

   Var mıdır hiç bir er Ali’den gayrı

   1Erenlerin erkânı gerçektir, bellidir

   2Abdal Musa fakir onun kuludur

   3Gönlü imamların sırrıyla doludur

   4Ali'den başka hiçbir er var mıdır

   Mahlas dörtlüğü övünmeyi bırakıp “fakir” der; bu, Ergun'un andığı kaynakların Abdal Musa'yı içine kattığı “Yesevî fukarası” tabiriyle aynı kelimedir. Son dize ikinci dörtlüğün sorusunu birebir tekrarlayıp şiiri halkaya çevirir; kaynak burada “hiç bir”i ayrı dizmiştir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle