Gülşen-i cennet cemâlin yâra benzer benzemez

Şair sevgilinin yüzünü cennet bahçesi, boyunu Tuba servisi, benini amber ve saçını sümbülle karşılaştırır; her benzetmeyi ‘benzer benzemez’ tereddüdüyle sınar. Aşk uğruna can sermayesi harcanır, sırrın işaretleri manevî bir hâlle kavranır. Son bölümde Ömer mahlası görünür; sevgilinin yabancı tavrı, nazla sarhoş gözleri ve zor konuşulan mağrur edası övgüyü erişilmezlikle tamamlar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Gülşen-i cennet cemâlin yâra benzer benzemez

   Servi tûbâ mihr-i hoş reftâra benzer benzemez

   1Cennet bahçesini andıran yüzün sevgiliye benzer mi, benzemez mi?

   2Tuba servisi, güneş gibi güzel yürüyüşlü sevgiliye benzer mi, benzemez mi?

   Cennet bahçesi ve Tuba servisi, sevgilinin yüzüyle yürüyüşünü ölçmek için yan yana getirilir. Tekrarlanan “benzer benzemez” sorusu övgüyü kesin hükümden çok hayranlık tereddüdü olarak kurar.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Hâl-i fülfül hâk-i anber bâra benzer benzemez

   Şekl-i sünbül turra-i tarrâra benzer benzemez

   1Karabiber tanesi gibi benin, amber toprağı ve meyvesi bir şeye benzer mi, benzemez mi?

   2Sümbül biçimli, gönül çelen saç kıvrımın bir şeye benzer mi, benzemez mi?

   Benin karabiber ve amberle, saç kıvrımının sümbülle sınanması renk ile kokuyu aynı güzellik portresinde birleştirir. Benzetmeler nesneyi açıklamaz; sevgilinin bu örnekleri aşıp aşmadığını sorar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Kân-ı aşk içinde cânın nakdini kıldım telef

   Bu rümûz-ı sırrı hâl-i vahy ile buldum şeref

   1Aşk madeninde can sermayemi harcadım.

   2Bu sırrın işaretlerini vahiy hâliyle kavrayıp şeref buldum.

   Canın bir maden içindeki nakit gibi harcanması, aşkı hem servet hem tüketim alanı yapar. İkinci dizedeki sır işaretleri ve vahiy hâli, bu kaybı manevî bir kavrayış kazancına çevirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Zâhidâ incitme şol medhettiğim dürr-i sadef

   Hokka-i lâ’lindeki şehvâra benzer benzemez

   1Ey zahit, övdüğüm sedef incisini incitme.

   2Lal renkli ağzındaki iri inciye benzer mi, benzemez mi?

   Zahide yöneltilen “incitme” buyruğu, övülen kişiyi sedefte saklı inci gibi korur. Lal renkli ağız ve iri inci karşılaştırması, dış görünüşten söze uzanan değerli taş sözlüğünü sürdürür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Said-i sîmînine reşk etti kıldı yâsemen

   Güldüğünce lebleri teprenmeyüp aslâ dehen

   1Yasemin, gümüş renkli kolunu kıskandı.

   2Güldüğünde dudakları kıpırdamaz; ağız ise hiç görünmez.

   Yasemin, sevgilinin gümüş renkli kolu karşısında kıskanan bir varlığa dönüşür. Gülüşte dudakların bile kıpırdamaması ve ağzın görünmemesi, güzelliği göstererek değil saklayarak büyütür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Nâfe-i dehri muattar eyleyen müşk-i Huten

   Kâkül-i hoşbûyine bir pâre benzer benzemez

   1Dünyayı güzel kokutan Hoten miski bile

   2Güzel kokulu kâkülünün bir parçasına benzer mi, benzemez mi?

   Hoten miskinin bütün dünyayı kokutması bile kâkülün yalnızca bir parçasıyla yarışmaya yetmez. Birinci dizedeki geniş ölçek, ikinci dizedeki küçük saç parçası karşısında bilerek küçültülür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Gördüm ey Âşık Ömer ol dilberi bîgâne hâl

   Hem şerâb-ı nâzdan mestâne gözler âl âl

   1Ey Âşık Ömer, o sevgiliyi yabancı bir hâlde gördüm.

   2Naz şarabından sarhoş gözleri kıpkırmızıydı.

   Mahlaslı ses sevgiliyi yabancı ve uzak bulurken gözleri naz şarabıyla sarhoş ve kıpkırmızı gösterir. İlgisizlik ile bedensel coşkunluk arasındaki gerilim, erişilemez sevgili tipini keskinleştirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Cünbişi bir vechile müstağni söyleşmek muhâl

   Tarz-ı müşkil şûh bir garrâya benzer benzemez

   1Davranışı öylesine ilgisizdir ki onunla konuşmak imkânsızdır.

   2Tarzı güç, şuh ve görkemli bir güzele benzer mi, benzemez mi?

   Davranışın ilgisizliği konuşmayı imkânsız kılar; güçlük yalnız sözde değil sevgilinin tavrındadır. Son “benzer benzemez” sorusu, şuh ve görkemli portreyi bir sınıfa yerleştirmeden şiiri kapatır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle