Güzel candan güzâr etti hadeng-i mihnet ü mâtem

Şiir, açılıştaki ‘güzel’, ‘candan güzâr etti’ ve ‘hadeng-i mihnet ü mâtem’ bağını tek tanıkla kesinleştirmez; gamın bedeni inletmesini, ayrılığın boyu bükmesini anlatır, sevgiliyi insafa çağırır ve âlemin kalıcılığını sorgular.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Güzel candan güzâr etti hadeng-i mihnet ü mâtem

   Gamın cismimi zâr etti firâkın kaddimi hâtem

   1‘Güzel candan güzâr etti hadeng-i mihnet ü mâtem’ dizesinde özne ve nesne bağı kapalıdır.

   2Kederin bedenimi inletti, ayrılığın boyumu bir halka gibi büktü.

   Açılıştaki ‘güzel’, ‘candan güzâr etti’ ve ‘hadeng-i mihnet ü mâtem’ öğeleri noktalamasız dizgede art arda gelir; okun mu güzelin mi geçiş eylemini üstlendiği tek tanıkla kesinleşmez. İkinci dize daha açıktır: Gam bedeni inletir, ayrılık da boyu halka gibi büker; yorum ilk dizeye yeni bir ayrılık faili eklemez.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Helâk oldum behey cânâ gel insâfa gül-i ra’nâ

   Bu denlü nâz ü istiğnâ bize evzâ neden bilmem

   1Helâk oldum ey sevgili; insafa gel, ey güzel gül.

   2Bunca naz ve gönül tokluğunu bize niçin gösterdiğini bilmiyorum.

   Konuşan, helâk oluşunu doğrudan sevgiliye bildirip onu insafa çağırır. Ardından naz ile istiğnânın ölçüsünü sorgular; sevgilinin kayıtsızlığı açıklanmış bir nedene bağlanmaz. Birim, yalvarış ile cevapsız kalan sitemi yan yana tutar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Yolunda ey saçı Leylâ benim Mecnûn-i vaveylâ

   Murâdım vermesin Mevlâ dilimde var ise bir kem

   1Ey Leylâ saçlı, senin yolunda feryat eden Mecnun benim.

   2Gönlümde sana karşı bir kötülük varsa Allah dileğimi vermesin.

   Leylâ saçı ve Mecnun adı, konuşanın aşk içindeki konumunu klasik hikâye üzerinden büyütür. İkinci dizedeki beddua sevgiliye değil konuşanın kendi niyetine yönelir: gönlünde kötülük varsa dileğinin gerçekleşmemesini ister ve sadakatini yeminle pekiştirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Kadîmî bendene nisbet nedir bu yâd ile ülfet

   Edersen kesret-i işret varup bir gayre baş eğmem

   1Eski kuluna karşı bu yabancıyla yakınlığın nedir?

   2Onunla ne kadar çok eğlensen de gidip bir başkasına boyun eğmem.

   Sevgilinin eski kulunu bırakıp bir yabancıyla yakınlaşması, ilk dizede kıskançlık ve şaşkınlık doğurur. İkinci dize bu duruma rağmen konuşanın başka birine boyun eğmeyeceğini söyler; rakibin varlığı sadakati bozmaz, yalnız sitemi keskinleştirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ömer zikreyle Hellâk’ı sakın ağlatma uşşâkı

   Bu hüsnile sana bâkî kalır mı yohsa bu âlem

   1Ömer, her şeyi yok eden Allah’ı an; âşıkları ağlatmaktan sakın.

   2Bu âlem, bu güzellikle sana kalıcı olur mu; yoksa olmaz mı?

   Mahlaslı kapanış Ömer’e Hellâk’ı anmasını ve âşıkları ağlatmamasını söyler. Son sorunun gramatik öznesi ‘bu âlem’dir: Dünya bu güzellikle sevgiliye kalıcı olacak mıdır? Böylece dize güzelliği tek başına özne yapıp onun ömrünü sormaz; âlem ile hüsnün birlikte kalıcılığını sorgular.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle