Hak içün kendini kurbân eyleyen

Nakaratın yerinde bir isim durur: İmam Hüseyin. Her dörtlük onu niteleyen sıfatlarla yürür ve adıyla kapanır, böylece cümleler bir türlü kapanmaz. Soy zinciri, gayb âlemi ve matem art arda gelip son dörtlükte şefaat dileğine bağlanır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Hak içün kendini kurbân eyleyen

   Şâh-ı Merdan oğlu İmam Hüseyin

   Cümle erenlere fermân eyleyen

   Erenler serdârı İmam Hüseyin

   1Hak için kendini kurban eyleyen

   2Şah-ı Merdan oğlu İmam Hüseyin

   3Bütün erenlere ferman eyleyen

   4Erenlerin başbuğu İmam Hüseyin

   Nefes bir seslenişle açılır ama seslenilen ad hep sona bırakılır; okuyan önce sıfatı, sonra kimin sıfatı olduğunu öğrenir. Kerbelâ burada anlatılmaz, tek bir kelimeyle özetlenir: kurban. “Şâh-ı Merdan” Ali'nin unvanıdır, oğulluk bağı böylece soy değil rütbe olarak kurulur.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Muhammed Ali’nin çeşmi çırağı

   Erenler yolunun gülşeni bağı

   Ciğerler pâresi gönül durağı

   Gözlerimin nûru İmam Hüseyin

   1Muhammed ile Ali'nin göz nuru

   2Erenler yolunun gül bahçesi

   3Ciğer paresi, gönlün durağı

   4Gözlerimin nuru İmam Hüseyin

   Dörtlük baştan sona sıfat tamlaması yığar, tek bir yüklem kurmaz — övgü cümle olmaya bile fırsat bulmadan birikir. “Ciğerpâre” Türkçede evlat için kullanılan kalıptır; şair Peygamber'in torununu anarken aile diline geçer. Son dize övgüyü kendine mal eder: uzaktaki ulu, şairin gözünün nuru olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Ceddi Muhammed’dir atası Ali

   Anası Fâtıma cihan evveli

   Cümle evliyâlar ederler beli

   Evliyâlar pîri İmam Hüseyin

   1Dedesi Muhammed'dir, babası Ali

   2Anası Fatıma, cihanın öncesi

   3Bütün evliyalar “evet” derler

   4Evliyalar piri İmam Hüseyin

   İlk iki dize soy zincirini tek tek sayar; bu, Alevî-Bektaşî şiirinde bir övgü değil belge işlevi görür. Üçüncü dizedeki “beli” Farsça “evet”tir ve elest bezmindeki “belâ” cevabını çağırır: evliyaların onayı, ezelde verilen cevabın tekrarı gibi kurulur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Bâtının sultânı mü’minler şâhı

   Gaib âleminin şems ile mâhı

   Şah Hüseyn’im deyü ederler âhı

   Mâtem ile zârı İmam Hüseyin

   1Bâtının sultanı, müminlerin şahı

   2Gayb âleminin güneşi ve ayı

   3Şah Hüseyin'im deyip ah ederler

   4Matemle ağlarlar İmam Hüseyin

   Zâhir–bâtın ayrımı devreye girince Hüseyin görünen dünyanın değil iç âlemin sultanı olur. Güneş ile ay bir arada anılınca gündüz ve gece, yani bütün zaman tek kişiye bağlanır. Üçüncü dizede şiir birden çoğula geçer: ah eden artık şair değil, matem tutan topluluktur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Pir Sultan’ım eydür tutar dâmânım

   Dostunun dostuyuz biz hânedânın

   Dü çeşmi değil mi Şâh-ı Merdânın

   Erenler hünkârı İmam Hüseyin

   1Pir Sultan'ım söyler: eteğimi tutar

   2Biz hanedanın dostunun dostuyuz

   3Şah-ı Merdan'ın iki gözü değil mi

   4Erenlerin hünkârı İmam Hüseyin

   “Dâmân tutmak” eteğine yapışmak, şefaat ummaktır; dize bunu tersine çevirir — tutan şair değil, Hüseyin'dir. İkinci dize tevellâ ilkesini tek bir cümleye sığdırır. “Dü çeşm” iki göz demektir ve Hasan ile Hüseyin'i birlikte anar: Ali'nin iki gözü, iki oğludur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle