Hak Taâlâ Yaratmadan Cihânı

Âşık Ömer yaratılış öncesi irşattan başlayıp kâmil üstat, dört unsur, Lokman hikmeti ve Hacı Bektaş erkânından geçtiğini anlatır. Mecnun, Yakup, Ferhat ve Yusuf hikâyelerini yaşar; aşk kelimesini harf harf okuyarak irfan mektebine ulaşır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Hak Taâlâ yaratmadan cihânı

   Bir hand ile irşâd eyledi canı

   1Yüce Allah dünyayı yaratmadan önce

   2canı bir “hand” ile doğru yola yöneltti [basılı yüzey kapalı].

   Şiir yaratılış öncesi zamana açılır ve canın irşadını anlatır. “Hand” sözcüğü kaynakta bu yüzeyle durduğu için mürşit, el veya başka bir kelimeye sessizce çevrilmez.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Ben lûtfu ihsâna uğradım geldim

   Hazret-i sultâna uğradım geldim

   1Ben lütuf ve ihsana erişerek geldim;

   2yüce sultanın huzuruna uğrayarak geldim.

   Konuşan yolculuğunu ilahî bağışla başlatır ve sultan makamına bağlar. “Uğradım geldim” nakaratı öğrenilen manevi durakları art arda sıralayan seyahat ritmi kurar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Kâmil bir üstaddan okudum yazdım

   İlm ile bir gizli sırda gezerdim

   1Olgun bir üstattan okuyup yazdım;

   2ilimle gizli bir sır içinde dolaştım.

   Bilgi doğrudan kâmil öğretmenden alınır; okuma ve yazma birlikte anılır. Gizli sırda gezmek, öğrenmeyi yalnız kitap işi değil tecrübe edilen iç yolculuk yapar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Çârı anâsırdan bilür sezerdim

   Hikmet-i Lokmân’a uğradım geldim

   1Dört unsurdan bilip sezerdim;

   2Lokman’ın hikmetine uğrayarak geldim.

   Toprak, su, hava ve ateşten oluşan dört unsur beden bilgisini temsil eder. Lokman hikmeti bu bilgiyi şifa ve bilgelik geleneğine bağlar; şair sezgiyle öğretimi birleştirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ziyârete vardım Hacı Bektaş’a

   Kadem kadem çıktı ayaktan başa

   1Hacı Bektaş’ı ziyarete vardım;

   2adım adım ayaktan başa yükseldi [özne bağı kapalı].

   Hacı Bektaş ziyareti şiirin tasavvufî yol haritasında belirgin duraktır. İkinci dizedeki yükselen özne açık olmadığı için beden, nur veya hâl eklenmez; yalnız kademeli yükseliş korunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Kerâmet gösterüp itti bir kaşa

   Yol ile erkâna uğradım geldim

   1Keramet gösterip bir “kaşa” itti [basılı yüzey anlamca kapalıdır];

   2yola ve erkâna uğrayarak geldim.

   Keramet gösterme ve itme eylemleri görünürdür; ancak basılı “kaşa” yüzeyi köşe diye sessizce düzeltilmez, nesne ve yön tahminsiz bırakılır. İkinci dize manevi yolun usul ve erkânına geçer.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Mecnun’la Leylâ’nın sevdâsın çektim

   Ya’kup gibi gözden kanlı yaş döktüm

   1Mecnun ile Leyla’nın sevdasını çektim;

   2Yakup gibi gözümden kanlı yaş döktüm.

   Mecnun-Leyla aşkı dünyevi sevdanın, Yakup’un gözyaşı ayrılık sabrının örneğidir. Şair kendisini iki hikâyenin acısını aynı bedende taşıyan yolcu yapar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Ferhad ile dağlar bendini söktüm

   Yûsûf-i Ken’ân’a uğradım geldim

   1Ferhat’la dağların bağını söktüm;

   2Kenanlı Yusuf’a uğrayarak geldim.

   Ferhat’ın dağ delmesi imkânsız engeli aşma gücüdür. Yusuf durağı güzellik, kuyu ve kavuşma hikâyelerini çağırır; yolculuk klasik aşk kahramanları üzerinden genişler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Ben hocamdan aşk mushafın okudum

   Ey Ömer ayn ile şın kaf okudum

   1Hocamdan aşk mushafını okudum;

   2ey Ömer, ayn, şın ve kaf harflerini okudum.

   Aşk bir kutsal kitap sayfası gibi hocadan okunur. Ayn-şın-kaf, “aşk” kelimesinin Arap harfleridir; şair duyguyu yalnız yaşamadığını, harf harf öğrendiğini söyler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Sanma zâhit beni hilâf okudum

    Mekteb-i irfâna uğradım geldim

    1Ey zahit, yanlış ya da aykırı okuduğumu sanma;

    2irfan mektebine uğrayarak geldim.

    Son dize zahidin olası suçlamasına cevap verir: okuma hatalı değil irfan okulunda sınanmıştır. Manevi eğitim, şiirin bütün ziyaret ve öğretmen duraklarını tek mektepte toplar.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle