Halk içinde mu’teber bir nesne yok devlet gibi

Muhibbî'nin en çok bilinen gazeli, itibar gören şeylerle gerçekten değerli olanları karşılaştırır: mevki karşısında sağlık, eğlence karşısında ibadet, uzun ömür karşısında bir saat, saltanat karşısında vahdet. Öğüt her beyitte “gibi” redifiyle bir kıyasa bağlanır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Halk içinde mu’teber bir nesne yok devlet gibi

   Olmaya devlet cihânda bir nefes sıhhat gibi

   1İnsanlar arasında devlet kadar itibar gören bir şey yok

   2Oysa cihanda bir nefeslik sağlık gibi devlet olmaz

   Beytin gücü “devlet” kelimesinin iki dizede iki ayrı anlama gelmesinde: önce halkın gözündeki devlet — mal, mevki, saltanat; sonra asıl devlet — baht, saadet. İkinci dize birinciyi çürütür ve ölçek cihandan bir nefese iner. Bunu söyleyen kırk altı yıl tahtta oturmuştur.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Ko bu ayş u işreti çün kim fenâdur âkibet

   Yâr-ı baki ister isen olmaya tâat gibi

   1Bırak bu yeme içme keyfini, sonu yokluktur

   2Kalıcı bir dost istiyorsan taat gibisi olmaz

   “Ko” (bırak) emir kipiyle gazel öğüt yönüne döner. “Yâr-ı bâkî” divan şiirinin sevgilisini değil kalıcı olanı işaret eder; âşıkane sözlük zâhidane bir sonuca bağlanır. “Fenâ” hem yok oluş hem tasavvufta fânîlik demektir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Olsa kumlar sağışınca ömrüne hadd ü aded

   Gelmeye bu şîşe-i çarh içre bir sâat gibi

   1Ömrünün sınırı ve sayısı kumlar kadar olsa bile

   2Bu felek şişesi içinde bir saat kadar bile gelmez

   “Şîşe-i çarh” beyti bir kum saatine çeviriyor: felek cam gövde, ömür de içindeki kum. Böylece “kumlar sağışınca” ile “bir sâat” aynı nesnenin iki ucu olur ve sonsuz görünen sayı, camın darboğazından geçen bir saatlik akışa iner. İmge, öğüdü söylemeden gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Saltanat didükleri ancak cihân gavgâsıdur

   Olmaya baht u saâdet dünyede vahdet gibi

   1Saltanat dedikleri ancak bir dünya kavgasıdır

   2Dünyada vahdet gibi baht ve saadet olmaz

   “Didükleri” saltanatı bir söylentiye indirger: adı büyük, kendisi kavga. Bu cümleyi kuran kişi saltanatın sahibidir. Redif matladaki kıyası sürdürür — orada devlet sıhhate yeniliyordu, burada taht vahdete. Vahdet hem birlik hem yalnızlık demek.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ger huzûr itmek dilesen ey Muhibbî fâriğ ol

   Var mıdur vahdet makâmı gûşe-i uzlet gibi

   1Ey Muhibbî, huzur bulmak istersen her şeyden el çek

   2Vahdet makamı için inziva köşesi gibi bir yer var mı

   Mahlas beytinde “fâriğ ol” tasavvuf terimidir: vazgeçmek, elini çekmek. Gazel böylece tahtın sahibinin ağzından tahtın terkine varır. “Gûşe-i uzlet” Muhibbî'nin sık kullandığı köşe imgesinin olumlu yüzü; başka gazelinde köşe ayrılığın meskeniyken burada huzurun adresidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle