Akl ile teslîm olunsun mu bekası âlemin

Dünyanın kalıcı olmadığını akılla kanıtlayarak açılan, sonra bu kanıtın karşısına şarabı ve deliliği koyan bir gazel. Redif olan "âlemin" her beyitte dünyaya yeni bir eksik yakıştırır: fenâsı, iştihâsı, cefâsı.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Akl ile teslîm olunsun mu bekası âlemin

   Kim hudûsundan nümâyândır fenâsı âlemin

   1Âlemin kalıcılığı akılla kabul edilebilir mi?

   2Sonradan var olması, yok olacağını daha baştan gösteriyor.

   Matla neredeyse bir kelâm önermesidir: hudûs, yani sonradan yaratılmışlık, fenâyı zorunlu kılar. Bu klasik çıkarım beytin iki dizesine öncül ve sonuç olarak dağıtılmıştır. Redif "âlemin" ise en sona atılmış tamlayandır; cümle bittikten sonra konusunu duyurur.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Yok gören bir ni'met-i şîrîn-güvârın hem yine

   Hân-ı devletden kesilmez iştihâsı âlemin

   1Boğazdan tatlı geçen bir nimeti gören yok, buna rağmen yine

   2âlemin iştahı devlet sofrasından kesilmiyor.

   Soyut fanilik hükmü sofra görüntüsüne iner. ‘Hân-ı devlet’ mevki ve servet sofrasıdır; ondan tatlı, boğazdan geçen bir nimet gören olmadığı hâlde âlemin iştahı kesilmez. Yorum bunu tanıksız bir bürokrasi biyografisine bağlamaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Mest-i bî-tâb et beni sâki getir rıtl-ı girân

   Dûr ola dilden gam-ı tâkat-rübâsı âlemin

   1Sâki, ağır kadehi getir de beni takatsiz bir sarhoş et;

   2âlemin dermanı alan gamı gönülden uzaklaşsın.

   Beyit bir kelime üstünde döner: tâb. Şair "bî-tâb", yani takatsiz olmayı ister, çünkü âlemin gamı zaten "tâkat-rübâ", yani takat çalandır. İnsanın kendi elleriyle bıraktığı güç ile elinden alınan güç karşı karşıya konur; kadeh, gamın işini şairin kendi tercihine çevirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Seyr için bir kez cemâlin şarktan tâ garba dek

   Devr eder her rûz mihr-i pür-ziyâsı âlemin

   1Senin güzelliğini bir kez seyretmek için, doğudan ta batıya kadar

   2âlemin ışık dolu güneşi her gün dönüp duruyor.

   Fanilik gazelinin ortasına bir sevgili girer ve kozmoloji onun etrafına dizilir: güneşin günlük hareketi artık bir tabiat olayı değil, bir bakış arayışıdır. "Bir kez" ile "her rûz" arasındaki oransızlık beytin esprisidir; sonsuz emek, bir tek bakış içindir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Kays-veş selb-i şu'ûr et râhat ol ey bî-huzûr

   Aşkla dîvâne olmaktır safâsı âlemin

   1Ey huzursuz gönül, Kays gibi aklını elden çıkar da rahat et;

   2âlemin safası aşkla deli olmaktır.

   Gazel açılıştaki aklı burada geri çevirir: ilk beyitte dünyanın faniliğini kanıtlayan akıl, şimdi huzursuzluğun kaynağı sayılır. Mecnun'un asıl adı Kays'ın anılması reçeteyi örneğe bağlar; "selb-i şu'ûr" ise şuurun kaybı değil, bilinçli olarak elden çıkarılmasıdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Eylesiñ azm-i reh-i dâr-ı bekâ Ekrem n'ola

   Kim tahammülden birûn oldu cefâsı âlemiñ

   1Ekrem, kalıcı yurdun yoluna koyulsa ne olur;

   2çünkü âlemin cefası dayanma sınırının dışına çıktı.

   Mahlas ilk beyitteki ‘bekâ’ sözünü geri çağırır: dünyada bulunmayan kalıcılık, gidilecek yurdun niteliği olur. Âlemin cefası tahammülün dışına çıktığı için Ekrem'in o yola yönelmesi sorulur; ‘birûn’a kaynak dışı bir saray mekânı eklenmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle