Muhibbî

Muhibbî kimdir?

Muhibbî, onuncu Osmanlı padişahı I. Süleyman'ın (1494–1566) şiirlerinde kullandığı mahlastır. Türkçede Kanûnî, Batı dillerinde Muhteşem diye anılan aynı kişi, kırk altı yıllık saltanatı boyunca binlerce gazel yazdı ve Osmanlı hanedanının en hacimli divanını bıraktı.

Şiirlerini hükümdar sıfatıyla değil, mahlasının arkasından konuşan bir âşık olarak yazar. Bu yüzden gazellerinde taht, ferman, kul ve divan kelimeleri iki yönlü çalışır: hem devletin sözlüğüdür hem aşkın. “Âleme şâh olmadan / Dilberin olmak gedâsı hoş gelir” gibi bir beyti, sözü söyleyenin kimliği başka bir şey hâline getirir.

Hayatı ve yaşadığı çevre

6 Kasım 1494'te Trabzon'da doğdu. Babası, o sırada Trabzon sancakbeyi olan Şehzade Selim'dir; annesi Ayşe Hafsa Sultan'dır. Şehzadeliğinde Şarkî Karahisar, Bolu, Kefe ve Saruhan (Manisa) sancaklarında bulundu. Medrese derslerinin yanında Arapça ve Farsça öğrendi; ilk şiirlerini bu sancak yıllarında yazdı.

Babasının ölümü üzerine 30 Eylül 1520'de tahta çıktı. Saltanatının ilk yıllarında Belgrad (1521) ve Rodos (1522) alındı; 1526'da Mohaç, 1529'da Viyana kuşatması, 1534'te Bağdat seferi geldi. Osmanlı hukuk düzenini derleyen kanunnâmelerle anıldığı için Türkçede Kanûnî diye bilinir.

Sarayındaki edebî hayatın merkezinde durdu. Bâkî onun himayesini gördü; kaynaklar Bâkî'nin padişahın gazellerine nazireler yazdığını kaydeder. Muhibbî'nin kendi okuma dağarcığında Ahmed Paşa, Necâtî, Fuzûlî gibi Türk şairlerinin yanı sıra Hâfız, Câmî ve Nizâmî gibi Fars ustaları vardır. Şiir yazmayı şehzadeliğinden ölümüne kadar bırakmadı.

7 Eylül 1566'da, Macaristan'daki Zigetvar kalesinin kuşatması sürerken otağında öldü. Ölümü ordudan bir süre gizlendi; naaşı sonradan İstanbul'a getirilip Süleymaniye Camii haziresindeki türbesine gömüldü. Kırk altı yıllık saltanatı Osmanlı tarihinin en uzunudur.

Şiir anlayışı ve dili

Muhibbî'nin gazeli klasik mazmun dağarcığının dışına çıkmaz: şem' ile pervane, gül ile bülbül, gamze ile leb, derd ile dermân. Ayırt edici yanı, bu dağarcığın yanına devlet sözlüğünü koymasıdır. “Pâdişâh-ı 'aşkam u dil defter u dîvân bana” derken divan hem şiir mecmuası hem devlet meclisidir; kul, ferman ve sultan kelimeleri de aynı çift anlamla çalışır.

Dili çağdaşlarının çoğuna göre sadedir; Arapça ve Farsça terkipleri ses için yığmaz, beyitlerinin çoğu tek okuyuşta kurulur. Bu sayfadaki altı gazelin beşi remel bahrinin Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün kalıbında, biri aynı bahrin kısa biçiminde; murabbaı ise recez bahrindedir.

Gazellerinin bir bölümü öğüt yönüne döner ve şiir bir nasihatnâmeye yaklaşır: dünyanın geçiciliği, kibrin sonu, sabır ve uzlet. “Halk içinde mu’teber bir nesne yok devlet gibi” ile “Saltanat didükleri ancak cihân gavgâsıdur” aynı gazelin iki beytidir ve bu yönün en çok bilinen örnekleridir.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Muhibbî DîvânıTek eseri. Coşkun Ak'ın 1987 neşrinde 2799 gazel, 1 elifnâme, 1 terci-i bend, 18 muhammes, 30 murabba, 51 dörtlük ve 217 beyit yer alır; divanda kaside yoktur.
• Muhibbî Dîvânı — Bütün Şiirleri (tenkitli metin)Kemal Yavuz ve Orhan Yavuz'un hazırladığı, on dört kütüphanedeki nüshaları karşılaştıran iki ciltlik neşir; Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, İstanbul 2016.

Edebiyat tarihindeki yeri

Osmanlı hanedanının en çok şiir yazan üyesi. “Olmaya devlet cihânda bir nefes sıhhat gibi” mısraı bugün şairinden bağımsız, bir atasözü gibi dolaşıyor.