Bana

Gazel aşkı bir devlet düzeni gibi kurar: şair kendini aşkın padişahı ilan eder, gönlünü defter ve divan sayar. Ortadaki beyitlerde saz, öpücük pazarlığı ve öldüren bakış ile dirilten dudak sıralanır; son beyitte “bana” redifi el değiştirir ve sözü dilber alır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Pâdişâh-ı 'aşkam u dil defter u dîvân bana

   Derd u mihnet sözlerin yazdum yeter 'unvân bana

   1Aşkın padişahıyım; gönül bana defter ve divandır

   2Dert ve mihnet sözlerini yazdım; unvan olarak bana bu yeter

   Matlaın üç kelimesi de çift anlamlı: “divan” hem şiir mecmuası hem devlet meclisi, “defter” hem şiir defteri hem maliye kütüğü, “unvan” hem şiir başlığı hem hükümdarlık lakabı. Tahtta oturan biri için bu sözlük klişe değil, kendi hayatının kelimeleridir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   İnlerem tanbûr-veş bagrum delindi ney gibi

   Bezm-i gamda mesken oldı kûşe-i hicran bana

   1Tanbur gibi inlerim; bağrım ney gibi delindi

   2Gam meclisinde ayrılık köşesi bana mesken oldu

   İki saz iki ayrı yarayı anlatır: tanbur gerilmiş telinden inler, ney gövdesi delik olduğu için ses verir. “Bezm-i gam” içki meclisinin tersyüz edilmişidir; oturulan yer de meclisin ortası değil köşesidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Buseye bir cân nedür bin cân virürdüm cân ile

   Yarım ağız buse ikrar eylese yârum bana

   1Bir öpücüğe bir can nedir ki, canımla birlikte bin can verirdim

   2Yârim bana yarım ağız bir öpücük söz verse

   Beyit bir pazarlık: verilen yükselirken (bir cân → bin cân) istenen küçülür — buse değil yarım ağız buse, o da verilmiş değil yalnız vaat edilmiş. “İkrar eylemek” şeriat dilinde kabul ve itiraf demektir; alışveriş kâtip diliyle yazılmış.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Öldürür gerçi ki gamzen 'âşıka virmez amân

   Leblerün Îsî-nefes her lahza virür cân bana

   1Gerçi gamzen öldürür, âşığa aman vermez

   2Dudakların İsa nefesli; her an bana can verir

   Aynı yüzde iki zıt güç: gamze öldürür, leb diriltir. Îsî-nefes, Hz. İsa'nın ölüyü dirilten nefesine gönderme yapan sabit bir mazmundur. Beyit böylece bir döngü kurar — âşık bir kez ölüp bitmez, sürekli öldürülüp sürekli diriltilir; “her lahza” bu döngünün hızını verir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Yanayum pervâne veş şem'-i cemâli nûrına

   Şem'-i hüsne çün Muhibbi didi dilber yan bana

   1Pervane gibi yanayım güzellik mumunun nuruna

   2Madem dilber güzellik mumuna “Muhibbî bana yan” dedi

   Mahlas beytinde redif konuşanı değiştiriyor: dört beyit boyunca şairin ağzındaki “bana”, burada dilberin ağzına geçer. “Yan bana” iki türlü okunur — hem “benim için yan” hem “benim tarafıma dön”. Pervanenin muma yönelişi de zaten bu iki hareketin aynı anda olmasıdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle