Sakın aldanma cihâna olmasun sende gurûr

Altı beyitlik gazel bir nasihatnâme gibi kurulmuş: aldanma, kibirlenme, derde razı ol, sabret, gönlünü temizle. Her öğüt bir örnekle bağlanır — şeytan, Bel'âm bin Bâûr, Behrâm-ı Gûr — ve son beyitte taç, taht ve güç tek soruyla ortadan kaldırılır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Sakın aldanma cihâna olmasun sende gurûr

   Ne kadar devlet bulursan kendözüni eyle mûr

   1Sakın dünyaya aldanma, sende gurur olmasın

   2Ne kadar devlet bulursan bul, kendini karınca say

   Gazel adı konmamış bir “sen”e seslenir; muhatabın belirsizliği öğüdü herkese açık bırakır. “Mûr” yani karınca, divan şiirinde Süleyman peygamber kıssasıyla anılır. Aynı adı taşıyan bir padişahın kendini karıncaya benzetmesi, kafiye kelimesini imzaya yaklaştırır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Her ne denlü derd ü mihnet kim gele eyle kabûl

   Hîç işitmedün mi kim dünyâ degül cây-ı sürûr

   1Ne kadar dert ve sıkıntı gelirse kabul et

   2Hiç işitmedin mi ki dünya sevinç yeri değildir

   İkinci dize muhatabı bir soruyla sıkıştırıyor: “hîç işitmedün mi” kalıbı vaaz dilinden gelir ve söyleneni ortak bilgiye, herkesin duymuş sayıldığı bir söze bağlar. Derdi “kabul etmek” burada rıza makamının karşılığıdır; öğüt sabrı değil, gelenle tartışmamayı buyurur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Eyleme kibr ü hased merdûd olan şeytâna bak

   Zühdüne tayanma gel gör noldı Bel'âm-ı Ba'ûr

   1Kibir ve haset etme; kovulmuş olan şeytana bak

   2Zâhitliğine güvenme; gel gör Bel'âm bin Bâûr'a ne oldu

   İki örnek iki ayrı tuzağı gösterir: şeytan kibrin, Bel'âm-ı Ba'ûr kendi ilmine ve ibadetine güvenmenin sonucudur. Bel'âm, A'râf sûresinde âyetler verildiği hâlde onlardan sıyrılan adam olarak anılır. Beytin sert yeri burası: ibadet de gurur kaynağı olabilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Sabr kıl kim sabr ile dirler koruk helvâ olur

   Gitmesün hergiz dilünden zikrün olsun yâ sabûr

   1Sabret; sabırla koruk helva olur derler

   2Zikrin dilinden hiç düşmesin, “yâ Sabûr” olsun

   Atasözü doğrudan beytin içine alınmış: divan şiirinin ağır sözlüğüyle halk sözü aynı dizede duruyor. İkinci dize sabrı öğütten zikre çevirir — Sabûr, Allah'ın isimlerinden biridir; sabır artık bir dayanma değil, tekrarlanan bir addır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Çirk-i dünyâ ile olmışdur mülevves bu gönül

   Cehd kıl tevhîdile anun yirine tola nûr

   1Bu gönül dünyanın kiriyle kirlenmiştir

   2Çabala ki tevhitle onun yerine nur dolsun

   Gönül burada bir kap gibi düşünülmüş: önce boşaltılacak, sonra doldurulacak. “Mülevves” ile “nûr” arasındaki geçişi sağlayan kelime “cehd” — yani temizlik kendiliğinden olmuyor, emek istiyor. Tevhid de bir inanç maddesi olarak değil, bir arındırma yöntemi olarak anılıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Tâc ü taht ü zûr-ı bâzûya Muhibbi bakma gel

   Hîç bilür misün ki şimdi kandedür Behrâm-ı Gûr

   1Ey Muhibbî, taca tahta ve pazu gücüne bakma gel

   2Hiç bilir misin, Behrâm-ı Gûr şimdi nerededir

   Mahlas beyti gazelin bütün öğütlerini tek örnekte topluyor. Behrâm-ı Gûr yaban eşeği avıyla ünlü Sâsânî hükümdarıdır; lakabındaki “gûr” hem yaban eşeği hem mezar demek ve avcının bir gûrda kaybolduğu rivayeti bu cinasla anılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle