Selâmın ol şeh-i hûbân niçün ben bendeden kesdi

Güzeller şahının selamı kesmesine karşı suçunu soran gazel, saç kesmek ile ömür kesmek arasındaki oyunu Yusuf kıssasına bağlar; sevgilinin yürüyüşü ve gonca sözü karşısındaki tutulmadan gönül hisarını oyan gam yılanına, rakibin elindeki eteğe ve feleğin biçtiği kanlı kefene ilerler.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Selâmın ol şeh-i hûbân niçün ben bendeden kesdi

   Anı ben sevmeden artuk ne suç itdüm neden kesdi

   1O güzeller şahı selamını benden, bu kulundan niçin kesti?

   2Onu sevmekten başka ne suç işledim; selamı neden kesti?

   Matla selamın kesilmesini hükümdar ile kul arasındaki bağın kopması gibi kurar. Âşık tek suçunun sevmek olduğunu söyleyerek cezayla fiil arasındaki ölçüsüzlüğü açığa çıkarır; iki dizede yinelenen kesdi, mahrumiyetin kesinliğini duyurur.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Didüm gel zülfüñi kesme benüm ömrüm dırâz olsun

   Didi devr-i kamer dür bu senüñ ömrüñ neden kesdi

   1Gel, saçını kesme de benim ömrüm uzun olsun, dedim;

   2Bu ayın devridir; senin ömrünü neden kessin, dedi.

   Uzun saç ile uzun ömür aynı dırâzlıkta birleşir; âşık saçın kesilmesini kendi hayatının kısalması sayar. Sevgili ise ay devrini öne sürerek korkuyu hafife alır; kesmek fiili bedendeki saçtan zamandaki ömre kayarken nazlı bir karşılık doğar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Senüñ Yûsuf cemâlüñ görenler terk-i cân itdi

   Aceb mi Yûsufı görüp elini cümle zen kesdi

   1Senin Yusuf güzelliğini görenler candan vazgeçti;

   2Yusuf'u görünce bütün kadınların ellerini kesmesine şaşılır mı?

   Sevgilinin yüzü Yusuf'un güzelliğine eşitlenir ve onu görenlerin canını bırakması, kıssadaki kadınların ellerini kesmesiyle gerekçelendirilir. İlk dizedeki mecazi can terk edişi, ikinci dizedeki somut yara üzerinden tarihsel bir tanık kazanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Görelden serv-i reftâruñ yürürken kaldı kudretden

   İşidüp gonca güftâruñ hemân oldum suhen kesdi

   1Servi yürüyüşünü gördüğümden beri yürürken gücüm kesildi;

   2gonca gibi sözünü işitince bir anda sustum, sözüm kesildi.

   Sevgilinin serviye benzeyen yürüyüşü âşığın yürüme kudretini, gonca kadar ince sözü de konuşma yetisini keser. Görme ve işitme ayrı duyular üzerinden aynı tutulmayı üretir; sevgilinin hareketi karşısında beden, sesi karşısında dil işlevsiz kalır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Olup sultân-ı ışk evvel hisâr-ı gönlüme mâlik

   Gelüp mâr-ı gam âhir aña yir yir beden kesdi

   1Aşk sultanı önce gönül hisarıma sahip oldu;

   2sonra gam yılanı gelip orada kendine yer yer yuva oydu.

   Gönül önce aşk sultanının ele geçirdiği bir hisardır; ardından gam, bu fethedilmiş yapının içinde kıvrılarak gedikler açan yılana dönüşür. Mâlik olmakla beden kesmek arasındaki sıra, aşkın hükümranlığını içten süren uzun acıya bağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Kalursa dâmen-i dilber ne tañ ağyâr destinde

   Gülüñ hîç görmedüñ mi sen eteğini diken kesdi

   1Sevgilinin eteği rakibin elinde kalırsa şaşılır mı?

   2Görmedin mi, gülün eteğini diken kesip tuttu.

   Rakibin sevgilinin eteğini tutması, dikenin gülün çevresindeki doğal konumuyla açıklanır. Diken eteği hem keser hem kendine takar; böylece âşığın kıskançlık duyduğu ağyâr, gül bahçesinin sevimsiz fakat ayrılmaz unsuru olarak resmedilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Muhibbî cevr-i yâr ile öliser diyü kûyında

   Felek hayyâtı anuñçün gelüp hûnîn kefen kesdi

   1Muhibbî sevgilinin cefasıyla mahallesinde ölecek diye,

   2felek terzisi gelip onun için kanlı kefen biçti.

   Mahlas beyti ölümü sevgilinin mahallesinde gerçekleşecek önceden bilinen bir son gibi gösterir. Felek terziye dönüşüp kanlı kefeni biçerken gazel boyunca yinelenen kesme eylemi son ve geri dönülmez nesnesini bulur; selamdan başlayan kopuş ölüme varır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle