Yüzümi zerd eyledi ‘ışkuñ benüm ayvâ gibi

Aşkın yüzü ayva gibi sarartması ve hicranın bağrı kızıl lâleye çevirmesiyle başlayan gazel, Ferhâd ile Mecnûn’un acısını aşar; saç ejderhası, vefasız dünya ve kör gönül imgeleriyle ilerler.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Yüzümi zerd eyledi ‘ışkuñ benüm ayvâ gibi

   Bagrumı taş itdi hicrüñ lâle-i hamrâ gibi

   1Aşkın yüzümü ayva gibi sararttı;

   2ayrılığın bağrımı kırmızı lâle gibi ‘taş itdi’.

   Ayvanın sarısı aşkın yüzdeki solgunluğunu, kırmızı lâle benzetmesi ise hicranın bağırdaki etkisini renkleştirir. Kaynaktaki ‘taş itdi’ yüklem yüzeyi ikinci bir sözlük veya metin tanığı olmadan taşırmak ya da taşlaştırmak diye çözülmedi; ilişki ihtiyatla açık bırakıldı.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Görmedi Kûh-ı belâ içre belâyı Kûhken

   Çekmedi hicrânı Mecnûn bu dil-i şeydâ gibi

   1Dağ delen Ferhâd bela dağında böylesi bir bela görmedi;

   2Mecnûn da bu çılgın gönül kadar ayrılık çekmedi.

   Ferhâd ve Mecnûn, aşk acısının geleneksel ölçüleri olarak çağrılır; ardından konuşanın derdi ikisini de aşar. Kûhken ile Kûh-ı belâ arasındaki ses bağı dağı hem kahramanın işi hem de acının mekânı hâline getirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Çîn-i zülfinden yañagı tâbını eydür gören

   ‘Âleme odlar saçar biñ başlu ejderhâ gibi

   1Saçının kıvrımları arasından yanağının parıltısını gören der ki:

   2Bin başlı ejderha gibi âleme ateşler saçıyor.

   Kıvrım kıvrım saç çok başlı ejderhaya, yanağın ışığı onun ağzından çıkan ateşe dönüşür. Karanlık saç ile parlak yüzü tek yaratıkta birleştiren benzetme, sevgilinin güzelliğini hem göz alıcı hem de yaklaşanı yakacak kadar tehlikeli kılar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Bî-vefâlıkda müşâbih oldugıyçün ‘âleme

   Kendüye zînet virür ol bî-vefâ dünyâ gibi

   1Vefasızlıkta dünyaya benzediği için

   2o vefasız da dünya gibi kendini süsler.

   Sevgili ile dünya arasındaki benzerlik güzellikte değil, süsün arkasındaki vefasızlıktadır. Zînet çekiciliği artırırken aynı anda aldanma uyarısı üretir; görünen parlaklık kalıcı bağlılığın değil, geçici dünyanın yöntemidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ey Muhibbî kankı dilde yok mahabbetden eser

   Cân gözini açmaya ol çeşm-i nâ-bînâ gibi

   1Ey Muhibbî, hangi gönülde sevgiden bir iz yoksa

   2o, kör göz gibi can gözünü açamaz.

   Mahlas beyti sevgiyi iç görüşün şartı sayar. Mahabbet izi bulunmayan gönül, fiziksel göz açık olsa bile nâ-bînâdır; can gözünü açamamak bilgisel bir eksiklikten çok, sevme yetisinin yokluğuna bağlanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle