Leylî-i zülfüñ dil-i Mecnûnı şeydâ eyledi

Sevgilinin Leylâ’ya dönüşen saçı gönlü Mecnûn edip âşığın boynuna aşk zinciri geçirir; yara, ney iniltisi ve bülbül sesiyle büyüyen gazel, gözyaşı denizinde gönül kayığının batışıyla kapanır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Leylî-i zülfüñ dil-i Mecnûnı şeydâ eyledi

   ‘Işk zencîrin takup boynuma rüsvâ eyledi

   1Saçının Leylâ'sı Mecnûn gönlünü çılgına çevirdi;

   2aşk zincirini boynuma takıp beni halka rezil etti.

   Saçın Leylâ, gönlün Mecnûn olarak kişileştirilmesi daha ilk beyitte anlatıyı ünlü aşk hikâyesine bağlar. Boyna takılan zincir, çılgınlığın yalnız içsel değil, herkesçe görülen ve âşığı rüsva eden bir esaret olduğunu somutlaştırır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Bezm-i gamda göñlümi deldi cefâ tîriyle âh

   Giceler tâ subh olınca iñler nây eyledi

   1Ah, gam meclisinde gönlümü eziyet okuyla deldi;

   2onu geceleri sabaha kadar inleyen bir neye çevirdi.

   Cefa oku gönlü delince bu yara, neyin ses çıkaran boşluğuna dönüşür. Gam meclisi ile sabaha dek süren inleme birleşerek acıyı hem bedende açılmış bir delik hem de gece boyunca işitilen kesintisiz bir musiki hâline getirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Gülşen-i hüsn içre gül gibi cemâlüñ ‘arz idüp

   Lâl iken ‘uşşâkı bülbül gibi gûyâ eyledi

   1Güzellik bahçesinde yüzünü gül gibi gösterip

   2dilsiz âşıkları bülbül gibi konuşturdu.

   Sevgilinin yüzü gül olarak açıldığında daha önce lâl olan âşıklar bülbüle dönüşür. Beyit, güzelliğin yalnız seyredilen bir nesne olmadığını; suskunluğu şiire ve sese çeviren doğrudan bir söyleyiş kaynağı olduğunu kurar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Gelmeye tâ haşr olınca ‘aklı hergiz başına

   Ey perî her kim senüñ rûyuñ temâşâ eyledi

   1Ey peri, senin yüzünü seyreden kişinin

   2kıyamete kadar aklı bir daha başına gelmez.

   Yüzü bir kez görmenin sonucu geçici sarhoşluk değil, haşre kadar süren akıl kaybıdır. Peri hitabı sevgiliyi insan sınırının dışına taşırken, zamanın kıyamete dek uzatılması bakışın geri döndürülemez etkisini abartılı fakat tutarlı biçimde büyütür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ey Muhibbî tañ mıdur gark ola göñlüm zevrakı

   Her tarafdan gözlerüm yaşı deryâ eyledi

   1Ey Muhibbî, gönül kayığım batsa şaşılır mı?

   2Gözyaşlarım her yanı denize çevirdi.

   Maktada gönül bir kayığa, iki gözden ve her yandan akan yaşlar da onu kuşatan denize dönüşür. Şairin sorduğu soru gerçek bir şaşkınlık değil, önceki beyitlerde biriken acının böylesi bir batışı kaçınılmaz kıldığını vurgulayan cevabı içindeki sorudur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle