Şevk-i ruhuñuñ fikri ser-â-ser dili yakdı

Sevgilinin yanağını düşünmenin gönlü yakması ve şeker ağzın anılmasıyla iştahın kabarmasıyla başlayan gazel, saç kemendine yakalanan âşığı anlatır; yanağa yayılan saçta suya bırakılmış haç görür, yanan gönlün iniltisini rebaba bağlar ve tabibin Muhibbî'nin sararmış yüzüne acımasıyla kapanır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Şevk-i ruhuñuñ fikri ser-â-ser dili yakdı

   Şekker dehenüñ zikrile agzum suyı akdı

   1Yanağının arzusunu düşünmek gönlü baştan başa yaktı;

   2şeker ağzın anılınca ağzımın suyu aktı.

   Yanağın düşüncesi gönülde ateş, şeker ağız ise bedende su üretir. Yakmak ile ağız suyunu akıtmak aynı beyitte karşılaşır; sevgilinin iki yüz ayrıntısı âşığı biri yakıcı, öteki iştah uyandırıcı iki bedensel tepkiye sürükler.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Dîvâneyem iy dost didüm bir nazar eyle

   Zülfini kemend eyleyüben boynuma takdı

   1Ey dost, 'divaneyim, bir bak' dedim;

   2o da saçını kement yapıp boynuma taktı.

   Âşığın merhamet bekleyen bakış talebi özgürlüğe değil esarete yol açar. Sevgili saçını kement hâline getirip boyna geçirir; dîvânelik sözü böylece mecaz olmaktan çıkar ve yakalanmış kişinin görünür bağına dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Zülfini kodı ‘ârızı üzre yine dilber

   Haçını gör ol kâfiri kim suya bırakdı

   1Sevgili yine saçını yanağının üstüne bıraktı;

   2bak o kâfire, haçını suya bıraktı.

   Parlak ve berrak yanak su yüzeyi, üzerine düşen çapraz saç telleri de haç olur. Sevgilinin kâfir diye anılması saç-haç benzetmesini tamamlar; görsel sahne inanç sözlüğünü yüzün iki çizgisine sığdırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   İnlerse rebâb oldı ‘aceb mi dil-i sûzân

   Devrân getürüp bir deriyi sîneme yakdı

   1Yanan gönül rebap olup inlerse şaşılır mı?

   2felek getirip göğsüme bir deri gerdi.

   Göğüs, üzerine deri gerilen rebabın gövdesine; yanan gönlün sesi de çalgının iniltisine dönüşür. Devrân yalnız acıyı dolaştırmaz, âşığın bedenini bizzat saz hâline getirerek feryadı sürekli üreten bir düzene bağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Dil-hastesinüñ hâlini dün sordı tabîbüm

   Rahm itdi Muhibbî ki meger beñzüme bakdı

   1Tabibim dün gönül hastasının hâlini sordu;

   2Muhibbî, meğer yüzüme bakıp acımış.

   Tabibin sorusu sözden önce yüzün rengine dayanır; sararmış beniz gönül hastalığını dışarı vuran teşhis işaretidir. Mahlas, konuşanı hem hasta hem kendi hâlini anlatan kişi yapar; merhametin sebebi bedende okunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle